Nhắc đến ẩm thực xứ Quảng, bên cạnh tỏi Lý Sơn hay mắm nhum, don từ lâu đã trở thành một biểu tượng đậm đà bản sắc dân dã. Dù sở hữu kích thước khiêm tốn và đòi hỏi quy trình sơ chế vô cùng cẩn trọng, các món ăn chế biến từ loài nhuyễn thể này vẫn tạo nên sức hút mạnh mẽ với cả cư dân bản địa lẫn du khách thập phương, đem lại nguồn thu nhập ổn định cho các cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống địa phương.
Don là loài nhuyễn thể sinh sống chủ yếu ở tầng cát sâu thuộc các vùng nước lợ, đặc biệt xuất hiện nhiều tại lưu vực sông Trà Khúc và sông Vệ. Tuy có ngoại hình tương tự như hến nhưng don lại sở hữu kích thước nhỏ hơn hẳn cùng hương vị ngọt thanh tự nhiên và hàm lượng dinh dưỡng cao.
Mặc dù loài này xuất hiện quanh năm, thời điểm vàng để thưởng thức don đạt chất lượng cao nhất là vào mùa hè. Đây là lúc nước sông ấm lên, thịt don trở nên béo ngậy, săn chắc, khi nấu cho ra phần nước dùng mang màu vàng óng tự nhiên cùng hương thơm đặc trưng khó lẫn.
Chính nhờ nguồn nguyên liệu dồi dào từ tự nhiên kết hợp với bản chất dân dã, giá thành của các món ăn từ don vô cùng hợp lý, phù hợp với túi tiền của đại đa số thực khách. Một tô don nước truyền thống thường được bán với mức giá bình dân. Một tô don nước truyền thống chỉ có giá khoảng 25.000 đồng, trong khi tô đặc biệt với lượng don dồi dào hơn được bán với giá 30.000 đồng.
Bên cạnh đó, món don xào lại có mức giá cao hơn rõ rệt, dao động khoảng 120.000 đồng/đĩa. Sự chênh lệch mức giá này đến từ việc món xào đòi hỏi lượng ruột don nguyên liệu lớn gấp nhiều lần để lấp đầy một đĩa thức ăn, đồng thời cần sự kết hợp gia vị tươi và kỹ thuật chế biến cầu kỳ hơn.
Chia sẻ về quy trình chế biến món ăn này, chủ một cơ sở kinh doanh don tại Quảng Ngãi cho biết: "Don là loại nguyên liệu rất nhạy cảm. Don tươi vừa cào về phải đem luộc ngay, nếu dùng don ướp đá thịt sẽ bị nhạt và mất vị ngọt tự nhiên. Khó nhất vẫn là khâu đãi cát, người làm không quen tay thì rất dễ để sót sạn, chỉ cần lẫn một ít cát hay con don hư là hỏng cả nồi nước dùng".
Tại các nhà hàng và quán ăn Quảng Ngãi, don sau sơ chế được biến tấu chủ yếu qua hai hình thức là món nước và món xào. Với món don nước, ruột don được xếp vào bát cùng hành tây thái mỏng, hành lá rồi chan phần nước dùng nóng hổi lên trên, thưởng thức kèm bánh tráng nướng giòn hoặc bánh tráng sống, thậm chí có thể ăn kèm trứng vịt lộn để gia tăng độ béo ngọt.
Trong khi đó, món don xào lại đòi hỏi ruột don tươi được xào nhanh trên lửa lớn cùng hành tây, rau răm, tiêu và ớt xanh. Khâu chế biến món xào tuyệt đối không dùng hành phi hay quá nhiều dầu mỡ nhằm giữ nguyên độ dai ngon, đậm đà nguyên bản của nguyên liệu mà không làm thịt don bị nhũn.
Do đặc tính là thực phẩm tươi sống, không sử dụng phương pháp cấp đông để tránh làm nhạt thịt, các món từ don chủ yếu được phục vụ trực tiếp tại chỗ hoặc vận chuyển trong ngày trong khu vực nội tỉnh. Từ những quán nhỏ bình dân ven sông, món ăn độc đáo này hiện đã xuất hiện phổ biến trong thực đơn của các nhà hàng lớn, trở thành một điểm nhấn ẩm thực không thể bỏ qua đối với mỗi du khách khi có dịp ghé thăm Quảng Ngãi.
