GS Trần Văn Giàu (1911-2010) là một trong những trí thức lớn của Việt Nam thế kỷ XX, hội tụ hiếm có ba phẩm chất của một nhà cách mạng kiên trung, một nhà giáo mẫu mực và một học giả uyên bác. Suốt gần một thế kỷ cuộc đời, ông dành trọn tâm huyết cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng nền giáo dục đại học và phát triển khoa học lịch sử nước nhà.

Điểm nổi bật nhất trong nhân cách GS Trần Văn Giàu là sự hòa quyện giữa bản lĩnh của người chiến sĩ cách mạng, tư duy của một nhà khoa học và tâm huyết của một người thầy. Dù ở bất cứ cương vị nào, ông cũng luôn đặt lợi ích của đất nước, của nhân dân lên trên hết, cống hiến cho đến những ngày cuối đời.

Người đặt nền móng cho nhiều công trình sử học kinh điển

Sau Hiệp định Genève năm 1954, GS Trần Văn Giàu được Đảng và Nhà nước giao trọng trách tiếp quản, xây dựng nền đại học mới ở miền Bắc. Ông là Bí thư Đảng ủy đầu tiên, đồng thời là giảng viên sáng lập Khoa Lịch sử, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, trực tiếp giảng dạy triết học, lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam. Trước đó, trong giai đoạn 1951-1954, ông giữ cương vị Giám đốc Trường Dự bị Đại học ở vùng tự do Thanh – Nghệ – Tĩnh, cơ sở đào tạo nhiều cán bộ khoa học quan trọng của đất nước.

Trong suốt cuộc đời nghiên cứu, ông công bố hơn 150 công trình khoa học với hàng vạn trang sách, để lại dấu ấn sâu đậm trong các lĩnh vực lịch sử chống ngoại xâm, lịch sử giai cấp công nhân và lịch sử tư tưởng Việt Nam. Các công trình của ông được đánh giá cao bởi tính hệ thống, những phát hiện mới và sự kết hợp giữa tính khoa học với tinh thần dân tộc.

Trong số đó, bộ "Lịch sử chống xâm lăng" (3 tập), "Lịch sử giai cấp công nhân Việt Nam" (4 tập, hơn 1.500 trang) và "Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám" là những công trình tiêu biểu, có giá trị nền tảng đối với ngành sử học Việt Nam.

Đặc biệt, "Lịch sử giai cấp công nhân Việt Nam" được xem là công trình khảo cứu đầu tiên có tính hệ thống về lịch sử phong trào công nhân Việt Nam, góp phần đặt nền móng cho việc nghiên cứu lĩnh vực này.

Với bộ "Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám", GS Trần Văn Giàu đảm nhận một công việc mà trước đó chưa có học giả nào thực hiện trọn vẹn: biên soạn một bộ lịch sử tư tưởng Việt Nam. Ông từng thẳng thắn chia sẻ về những khó khăn khi bước vào lĩnh vực nghiên cứu mới mẻ này:

"Đơn thương độc mã đi vào lĩnh vực lịch sử tư tưởng, ít ra là trong những bước đầu, thật là đáng lo, đáng sợ, không phải không có lúc nào chùn chân. (...) ở đây vấn đề thì rất hấp dẫn, việc làm lại rất khó khăn, cái gì cũng khá mới lạ, chỉ có một cái quen thuộc là phương pháp luận, nhưng các nguyên lý của phương pháp luận ứng dụng vào lịch sử tư tưởng Việt Nam thì sao là đúng, chắc chắn phải vào việc một hồi lâu mới biết rõ được".

Sau nhiều năm miệt mài nghiên cứu, bộ sách gồm ba tập đã hoàn thành và được giới học thuật đánh giá cao. Nhà sử học David G. Marr, một trong những chuyên gia hàng đầu thế giới về Việt Nam, nhận xét: "Trong số các công trình đã xuất bản bằng mọi thứ tiếng trên thế giới thì đó là bộ sử tốt nhất về tư tưởng Việt Nam."

Ngay cả khi tuổi đã cao, sức khỏe giảm sút, GS Trần Văn Giàu vẫn tiếp tục lao động khoa học. Ông lần lượt công bố nhiều công trình như "Đạo làm người từ Lý Thường Kiệt đến Hồ Chí Minh" (2006), "Vĩ đại một con người" (2008) và "Hồ Chí Minh, vĩ đại một con người", bộ sách gần 1.000 trang xuất bản năm 2010.

Nhân cách lớn của người trí thức Nam Bộ

Không chỉ để lại di sản khoa học đồ sộ, GS Trần Văn Giàu còn được nhiều thế hệ học trò và đồng nghiệp kính trọng bởi nhân cách của một người trí thức Nam Bộ mẫu mực: nhân hậu, bao dung, thẳng thắn, giản dị nhưng nghiêm cẩn. Ông có công đào tạo nhiều nhà sử học hàng đầu như Đinh Xuân Lâm, Phan Huy Lê, Hà Văn Tấn, Trần Quốc Vượng...

Khi tập kết ra Bắc, vợ chồng GS Trần Văn Giàu được Nhà nước bố trí ở căn hộ tại số 20 Phan Huy Chú (Hà Nội). Dù cuộc sống thời bao cấp còn nhiều thiếu thốn, mọi sinh hoạt đều dựa vào tem phiếu, ông bà vẫn luôn dành những điều kiện tốt nhất để chăm lo học sinh miền Nam. Bà Đỗ Thị Đạo, phu nhân của Giáo sư, nổi tiếng nấu ăn ngon, thường chuẩn bị các món đặc trưng Nam Bộ để đón tiếp, động viên học trò và đồng hương.

Một dấu ấn đẹp trong cuộc đời ông là năm 2001, GS Trần Văn Giàu quyết định bán căn nhà số 70, đường Phạm Ngọc Thạch. Có được số tiền lớn song chỉ dành lại số tiền mua một căn nhà trong hẻm cư xá Lữ Gia, số 245/3 Lý Thường Kiệt quận 11 làm nhà lưu niệm. Số còn lại 1.000 cây vàng ông lập Giải thưởng khoa học Trần Văn Giàu. Giải thưởng tặng cho những công trình khoa học xuất sắc trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học xã hội, sử học về Nam Bộ.

Cùng với đó, xây dựng một trường mẫu giáo mang tên người vợ là bà Đỗ Thị Đạo tại quê hương.

Với những cống hiến to lớn cho cách mạng, giáo dục và khoa học, GS Trần Văn Giàu được Đảng và Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng, danh hiệu cao quý như Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến hạng Nhất, danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới, Nhà giáo Nhân dân (1992), Huy hiệu 80 năm tuổi Đảng và Giải thưởng Hồ Chí Minh cho toàn bộ các công trình sử học.

Ngày 16/12/2010, GS Trần Văn Giàu từ trần. Ông để lại không chỉ một di sản đồ sộ về sử học mà còn là tấm gương về nhân cách, trách nhiệm và tinh thần cống hiến của người trí thức Việt Nam.