Khám phá - Thể thao

Hình bò Tây Tạng giải mã nguồn gốc chiếc gương cổ độc đáo

Từng được cho là có nguồn gốc phương Tây, chiếc gương cổ với hình bò Tây Tạng cho thấy thợ cao nguyên đã tiếp thu kỹ thuật bên ngoài và sáng tạo theo bản sắc riêng.

Chiếc gương đồng đặc biệt được phát hiện sau hơn 2.000 năm

Năm 1990, một đoàn khảo cổ liên hợp tiến hành khai quật tại di chỉ Khúc Củng, nằm ở vùng ngoại ô phía Bắc thành phố Lhasa, Tây Tạng, Trung Quốc. Trong một ngôi mộ đá cổ, các chuyên gia phát hiện bộ hài cốt của một thanh niên cùng một chiếc gương đồng có cán bằng sắt. Phát hiện này nhanh chóng thu hút sự chú ý bởi hình dáng và kỹ thuật chế tác của hiện vật khác biệt so với những chiếc gương đồng phổ biến ở khu vực Trung Nguyên cùng thời.

Theo kết quả giám định, người thanh niên qua đời khi mới khoảng 22-24 tuổi. Ngôi mộ được cho là hình thành trong khoảng thời gian hơn 2.000 năm trước. Chiếc gương được đặt theo tên địa điểm khai quật là gương Khúc Củng.

Điểm đặc biệt của hiện vật nằm ở cấu tạo kết hợp hai loại kim loại. Phần mặt gương được đúc bằng đồng, trong khi cán cầm được chế tác từ sắt luyện thủ công. Hai bộ phận ban đầu được sản xuất riêng biệt, sau đó lắp ghép thông qua phần đế được thiết kế đặc biệt ở mặt sau gương. Cách kết cấu này đòi hỏi người thợ phải tính toán kích thước, độ khớp và khả năng chịu lực của từng bộ phận.

Kỹ thuật kết hợp đồng và sắt đòi hỏi người thợ phải có hiểu biết nhất định về luyện kim, đúc khuôn, rèn và phương pháp liên kết kim loại. Đây là trình độ chế tác đáng chú ý trong bối cảnh kỹ thuật luyện kim thời cổ đại.

Mặt khác, việc sử dụng sắt làm cán trong khi vẫn duy trì mặt gương bằng đồng cũng đặt ra nhiều câu hỏi về nguồn cung nguyên liệu và trình độ luyện kim tại khu vực Tây Tạng thời kỳ đó. Sắt có đặc tính cứng và khả năng chịu lực tốt, nhưng quá trình luyện và gia công đòi hỏi kỹ thuật khác biệt so với đồng. Vì vậy, hiện vật cho thấy cư dân hoặc những người thợ chế tác có khả năng tiếp cận kiến thức luyện kim từ nhiều truyền thống kỹ thuật.

anh-chup-man-hinh-2026-11-1942.png
Hình ảnh ghi lại không gian trưng bày chuyên đề giới thiệu về Di chỉ Khúc Củng. Ảnh: Bảo tàng Tây Tạng.

Hình khắc bò Tây Tạng hé lộ dấu ấn bản địa

Ban đầu, giới nghiên cứu cho rằng chiếc gương có thể bắt nguồn từ khu vực phương Tây, bởi hình dáng có cán cầm khá phổ biến trong các nền văn hóa du mục ở Trung Á, Tây Á và thảo nguyên Á-Âu. Trong khi đó, gương đồng truyền thống ở Trung Nguyên thường có dạng đĩa tròn, mặt sau có núm để luồn dây treo.

Tuy nhiên, những hoa văn trang trí phía sau chiếc gương Khúc Củng lại khiến giả thuyết này trở nên phức tạp hơn. Các họa tiết dạng xoắn, mây cuộn và đường nét liên kết có nhiều điểm tương đồng với đồ đồng được phát hiện tại các địa điểm khảo cổ ở Vân Nam, như Thạch Trại Sơn, Lý Gia Sơn và Bát Tháp Đài.

Bước ngoặt quan trọng xuất hiện khi các chuyên gia chú ý đến hình khắc gần vị trí cán gương. Đó là hình một con bò Tây Tạng được tạo bằng những điểm chạm nhỏ, liên kết thành đường nét và mảng hình.

Bò Tây Tạng là loài vật gắn bó mật thiết với đời sống cư dân cao nguyên qua nhiều thế kỷ. Hình ảnh loài vật này cũng xuất hiện phổ biến trong các bức tranh khắc đá cổ tại khu vực Ngari. Đáng chú ý, kỹ thuật tạo hình bằng những điểm chạm trên gương có nét tương đồng với phương pháp thể hiện hình bò trên vách đá.

Sự tương đồng giữa hình tượng và kỹ thuật thể hiện cho thấy chiếc gương không đơn thuần là sản phẩm du nhập nguyên vẹn từ bên ngoài. Người thợ tại cao nguyên Tây Tạng có thể đã tiếp nhận một số yếu tố tạo hình, kỹ thuật chế tác từ các khu vực khác, sau đó kết hợp với đặc trưng văn hóa địa phương để tạo nên sản phẩm mang dấu ấn riêng.

Có thể người thanh niên từng sử dụng chiếc gương trong đời sống, hoặc đó là vật phẩm có ý nghĩa đặc biệt đối với gia đình và cộng đồng. Cũng không loại trừ khả năng chiếc gương gắn với một nghi thức mai táng mà ngày nay chưa thể phục dựng đầy đủ.

Sau hơn ba thập kỷ nghiên cứu, chiếc gương nhỏ bé này vẫn chứa đựng nhiều câu hỏi chưa có lời giải. Dù vậy, hình khắc bò Tây Tạng cùng kỹ thuật chế tác đặc biệt đã cung cấp bằng chứng quan trọng về khả năng sáng tạo của cư dân cao nguyên.

Hiện vật không chỉ phản ánh sự giao lưu giữa các nền văn hóa cổ đại mà còn cho thấy người Tây Tạng xưa biết tiếp nhận, chọn lọc và phát triển những yếu tố bên ngoài thành sản phẩm mang bản sắc riêng.

Xem video: Loài sứa nước ngọt ngủ quên dưới đáy hồ, thức dậy là cả một kỳ quan hiếm gặp
back to top