Nằm tại huyện Fatehabad, bang Haryana, miền Bắc Ấn Độ, Bhirrana là một trong những di chỉ khảo cổ quan trọng nhất giúp tìm hiểu nguồn gốc và quá trình hình thành văn minh sông Ấn (Indus Valley Civilization). Những cuộc khai quật do Cục Khảo cổ Ấn Độ tiến hành trong giai đoạn 2003–2006 đã phát hiện nhiều tầng cư trú, phản ánh sự phát triển liên tục của cộng đồng dân cư từ thời kỳ tiền Harappa đến giai đoạn Harappa trưởng thành.
Điểm đặc biệt của Bhirrana là những lớp di tích cổ nhất thuộc văn hóa đồ gốm Hakra, được cho là có niên đại rất sớm. Một số kết quả định tuổi bằng phương pháp carbon phóng xạ được các nhà nghiên cứu diễn giải là dấu hiệu cư trú từ khoảng thiên niên kỷ thứ 8–9 trước Công nguyên. Tuy nhiên, cách xác định niên đại này vẫn còn được giới khảo cổ thảo luận, không phải một kết luận đã được thống nhất rộng rãi.
Toàn cảnh khu khai quật di chỉ Bhirrana, cho thấy những nền móng kiến trúc cổ được phát hiện qua các tầng cư trú. Ảnh: qz.com
Các phát hiện tại đây cho thấy cư dân Bhirrana từng sinh sống trong những hố nhà hình tròn đào sâu xuống đất, sử dụng đồ gốm trang trí và biết chế tác công cụ kim loại. Ở những tầng văn hóa muộn hơn, các nhà khảo cổ tìm thấy nhà xây bằng gạch bùn, đường phố, tường thành và những công trình có nhiều phòng. Điều này phản ánh quá trình chuyển biến từ cộng đồng cư trú quy mô nhỏ sang một khu định cư có tổ chức hơn.
Đồ vật được khai quật cũng rất phong phú, bao gồm hạt chuỗi bằng đá bán quý, vòng tay bằng đồng, đất nung, vỏ sò, mũi tên, công cụ chế tác và những bức tượng động vật. Đáng chú ý, một mảnh gốm có hình người phụ nữ đang nhảy múa được khắc lên bề mặt, gợi nhớ đến tượng Cô gái nhảy múa nổi tiếng ở Mohenjo-daro.
Bhirrana nằm gần lòng sông Ghaggar-Hakra cổ, một hệ thống sông từng đóng vai trò quan trọng đối với các cộng đồng tiền Harappa. Những nghiên cứu về đồng vị oxy trong xương và răng động vật tại đây còn giúp các nhà khoa học tái dựng biến đổi khí hậu, đặc biệt là sự suy yếu dần của gió mùa qua nhiều thiên niên kỷ.
Dù niên đại chính xác vẫn còn tranh luận, Bhirrana đã cung cấp những manh mối quý giá về quá trình hình thành một trong những nền văn minh đô thị cổ đại lớn nhất thế giới.