Theo đó, hiện vật đáng chú ý là một hạt thủy tinh trang trí hình mắt chuồn chuồn, được phát hiện tại khu mộ cổ Kinh Bình ở Hồ Nam, Trung Quốc. Đây không đơn thuần là món đồ trang sức mà còn gợi mở những dấu vết về giao lưu văn hóa giữa Trung Quốc cổ đại và các khu vực phương Tây.
Hạt thủy tinh nhỏ hé lộ tín ngưỡng cổ đại
Hạt thủy tinh này được gọi là “mắt chuồn chuồn”, một loại đồ trang sức cổ có họa tiết nhiều vòng tròn đồng tâm, mô phỏng hình con mắt con vật. Nhìn bên ngoài, hiện vật có vẻ giống một món đồ trang trí thông thường, nhưng trong lịch sử văn hóa cổ đại, nó từng mang ý nghĩa tâm linh đặc biệt.
Theo các nghiên cứu khảo cổ, loại hạt này xuất hiện từ khoảng thế kỷ XV trước Công nguyên tại Ai Cập và dần phổ biến ở khu vực Tây Á, Bắc Phi cùng vùng Địa Trung Hải. Sau đó, chúng lan truyền qua các tuyến giao thương và tiếp xúc văn hóa, tiến về phía Đông, đến Trung Quốc trong thời kỳ Tây Chu và phát triển mạnh vào giai đoạn Xuân Thu – Chiến Quốc.
Điểm đặc biệt nằm ở quan niệm về sức mạnh bảo vệ của hình con mắt. Trong tín ngưỡng cổ đại tại Ai Cập và Tây Á, con người tin rằng ánh mắt của một số thực thể có thể mang đến lời nguyền, bệnh tật, tai họa và cái chết. Quan niệm này thường được gọi là tín ngưỡng mắt ác (Evil Eye).
Để chống lại những tác động được cho là nguy hiểm ấy, người xưa chế tác các vật phẩm có hình con mắt làm bùa hộ mệnh. Hạt thủy tinh mắt chuồn chuồn là một trong những loại hiện vật tiêu biểu như vậy. Người sở hữu tin rằng hình con mắt có thể phản lại tà lực, xua đuổi điều xấu và bảo vệ bản thân.
Khi du nhập vào Trung Quốc, món đồ này dần được tiếp nhận và biến đổi theo quan niệm văn hóa bản địa. Công dụng của nó không chỉ giới hạn ở việc làm đẹp mà còn gắn với tín ngưỡng bảo vệ người sống và người đã khuất.
Từ món đồ xa xỉ của quý tộc đến vật phẩm tùy táng
Những phát hiện khảo cổ cho thấy hạt thủy tinh mắt chuồn chuồn từng xuất hiện trong nhiều ngôi mộ có địa vị cao thời Xuân Thu – Chiến Quốc. Một ví dụ đáng chú ý là mộ Tăng Hầu Ất ở Tùy Châu, tỉnh Hồ Bắc. Các nhà khảo cổ phát hiện 173 hạt thủy tinh mắt chuồn chuồn trong ngôi mộ này. Số lượng lớn cho thấy loại vật phẩm ấy có vị trí đáng kể trong đời sống vật chất và nghi lễ của tầng lớp quý tộc đương thời.
Tại mộ Hầu Cổ Đôi số 1 ở huyện Cố Thủy, tỉnh Hà Nam, các nhà khảo cổ cũng tìm thấy tám hạt thủy tinh tương tự. Ngôi mộ được cho là nơi an táng phu nhân của thái tử Phù Sai nước Ngô. Kết quả nghiên cứu vật liệu cho thấy những hạt này thuộc hệ thủy tinh natri – canxi, có đặc điểm phù hợp với kỹ thuật chế tác từ khu vực Tây Á.
Ngoài việc đeo trên người, các hạt thủy tinh còn được sử dụng để trang trí trang phục và đồ tùy táng. Tại mộ Mã Sơn số 1 ở Giang Lăng, tỉnh Hồ Bắc, một hạt được kết hợp với ống thủy tinh, dùng vải lụa màu vàng xâu lại rồi đặt trên màn phủ quan tài. Một hạt khác được kết hợp với ống ngọc, buộc vào thắt lưng của người chết.
Những cách sử dụng này cho thấy hạt mắt chuồn chuồn đã dần hòa nhập vào nghi thức mai táng của người Trung Quốc cổ đại. Chúng vừa thể hiện sự giàu có, địa vị của chủ nhân, vừa mang ý nghĩa bảo vệ người đã khuất trong quan niệm về thế giới bên kia.
Kỹ thuật chế tác tinh vi và quá trình bản địa hóa
Một trong những giá trị quan trọng của loại hiện vật này nằm ở kỹ thuật sản xuất. Hạt thủy tinh mắt chuồn chuồn thường có phần thân bằng thủy tinh màu, bên ngoài trang trí những vòng tròn nhiều lớp. Các vòng màu được tạo thành bằng cách đưa những dải hoặc giọt thủy tinh có màu sắc khác nhau lên bề mặt phôi, sau đó xử lý để tạo thành hình mắt.
Một số sản phẩm có cấu trúc đồng tâm với nhiều vòng màu bao quanh tâm điểm. Những loại phức tạp hơn sử dụng nhiều lớp thủy tinh, kết hợp các màu xanh lam, trắng, vàng hoặc nâu. Sự phối hợp này tạo nên hiệu ứng giống con mắt thật, đồng thời đòi hỏi người thợ phải kiểm soát tốt nhiệt độ và quá trình tạo hình.
Ban đầu, những sản phẩm mang phong cách Tây Á và Địa Trung Hải được đưa vào Trung Quốc thông qua giao lưu thương mại. Tuy nhiên, thợ thủ công Trung Quốc không chỉ dừng lại ở việc sử dụng hàng nhập khẩu mà còn từng bước học hỏi, mô phỏng và phát triển kỹ thuật riêng.
Đến thời Chiến Quốc, thủy tinh chì – bari do người Trung Quốc sản xuất ngày càng phổ biến. Các nghệ nhân sáng tạo thêm nhiều hình dạng, hoa văn và phương pháp trang trí mới. Một số sản phẩm có kiểu dáng đặc biệt, không phổ biến ở những khu vực bên ngoài Trung Quốc, cho thấy sự phát triển độc lập của nghề chế tác thủy tinh bản địa.
