Giữa vùng sa mạc khô nóng ở Turpan, Tân Cương, Trung Quốc, quần thể mộ cổ A Tư Tháp Na lưu giữ nhiều dấu tích quý giá của các cộng đồng cư dân từng sinh sống tại Tây Vực. Trong số đó, những bức tranh lụa mô tả Phục Hy và Nữ Oa với phần thân dưới là hai chiếc đuôi rắn quấn vào nhau đặc biệt thu hút sự chú ý.
Nghĩa địa cổ rộng lớn giữa vùng sa mạc
Quần thể mộ A Tư Tháp Na nằm cách trung tâm thành phố Turpan khoảng 40 km, gần khu vực làng A Tư Tháp Na và Ha La Hòa Trác. Nghĩa địa nằm ở phía Nam thành cổ Cao Xương, từng là nơi an táng chung của cư dân sinh sống tại khu vực này từ thời Tây Tấn đến thời Đường.
Theo cơ quan quản lý văn vật Turpan, khu mộ có diện tích khoảng 10 km², kéo dài khoảng 5 km theo hướng Đông – Tây và rộng khoảng 2 km theo hướng Bắc – Nam. Từ năm 1959, các nhà khảo cổ đã tiến hành 13 đợt khai quật, làm rõ gần 400 ngôi mộ và thu được hàng nghìn hiện vật.
Điều kiện tự nhiên khô hạn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn di tích. Mực nước ngầm nằm sâu hơn 20 m dưới mặt đất, trong khi nhiều phòng mộ chỉ sâu khoảng 3–5 m. Nhờ độ ẩm thấp, các vật liệu dễ phân hủy như lụa, giấy, gỗ, thực phẩm và thậm chí cả thi thể người đã được bảo tồn qua nhiều thế kỷ.
Tuy nhiên, khu nghĩa địa từng bị những người tìm kiếm cổ vật xâm nhập và đào trộm từ trước khi các cuộc khai quật khoa học được triển khai. Dù vậy, nhiều ngôi mộ vẫn lưu giữ được những tư liệu quý về đời sống, tín ngưỡng và quan hệ văn hóa của cư dân Tây Vực thời cổ đại.
Những bức tranh kỳ lạ về hai vị thần đầu người, thân rắn
Trong số các hiện vật nổi bật, tranh lụa Phục Hy – Nữ Oa là loại hình đặc biệt được tìm thấy ở nhiều ngôi mộ tại A Tư Tháp Na. Hình ảnh thường thể hiện hai nhân vật có đầu người, thân dưới là đuôi rắn, phần thân trên hướng về nhau và hai chiếc đuôi đan xoắn.
Phục Hy thường được thể hiện cầm thước vuông, còn Nữ Oa cầm compa. Phía trên hai nhân vật có hình mặt trời, phía dưới là mặt trăng; xung quanh xuất hiện các vòng tròn tượng trưng cho những vì sao. Những chi tiết này tạo nên một bố cục mang ý nghĩa vũ trụ, gắn với quan niệm về trời, đất và sự vận hành của tự nhiên.
Theo Bảo tàng Cố Cung, những bức tranh Phục Hy – Nữ Oa được tìm thấy trong các ngôi mộ ở Turpan thường có hình thức tương tự nhau. Tranh có thể được đặt trên quan tài, phủ lên thi thể hoặc treo trên trần phòng mộ bằng đinh gỗ. Các nhà nghiên cứu cho rằng hình tượng hai vị thần cùng những biểu tượng nhật nguyệt, tinh tú tạo nên một không gian vũ trụ thu nhỏ, mang ý nghĩa bảo vệ người đã khuất.
Dấu ấn giao lưu văn hóa giữa Trung Nguyên và Tây Vực
Một giá trị quan trọng khác của tranh Phục Hy – Nữ Oa là khả năng phản ánh quá trình giao lưu văn hóa trên Con đường Tơ lụa. Hình tượng hai vị thần này vốn phổ biến trong nghệ thuật mai táng Trung Hoa từ thời Hán, sau đó tiếp tục xuất hiện tại các khu vực phía tây trong những thế kỷ tiếp theo.
Đáng chú ý, một số bức tranh tìm thấy ở Turpan thể hiện nhân vật có đường nét khuôn mặt sâu, sống mũi cao và trang phục mang phong cách người Hồ. Điều này cho thấy hình tượng thần thoại truyền thống đã được thể hiện theo phong cách nghệ thuật địa phương, phản ánh sự tiếp xúc giữa nhiều cộng đồng cư dân.
Theo Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc, bức tranh lụa Phục Hy – Nữ Oa được khai quật năm 1964 tại mộ số 19 thuộc A Tư Tháp Na, có niên đại thời Đường và hiện thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Duy Ngô Nhĩ Tân Cương.
