Trong quá trình khai quật di chỉ Hàm Gia Thương tại thành phố Lạc Dương, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc, các nhà khảo cổ phát hiện một kho lương thực cổ nằm sâu dưới lòng đất. Điều khiến giới nghiên cứu kinh ngạc là bên trong vẫn còn dấu tích một lượng lớn ngũ cốc đã được lưu trữ từ thời nhà Tùy – Đường, cách ngày nay hơn 1.000 năm.
Đây không phải một hầm chứa thông thường mà thuộc hệ thống kho lương quốc gia có quy mô rất lớn. Hàm Gia Thương được xây dựng từ thời Tùy, sau đó tiếp tục mở rộng dưới triều Đường và trở thành một trong những trung tâm dự trữ lương thực quan trọng nhất của đế chế. Di tích nằm ở phía Bắc khu thành cổ Lạc Dương, có diện tích khoảng 430.000 m², bao gồm khu quản lý và khu vực tập trung các hầm chứa.
Hệ thống kho ngầm phục vụ cả triều đại
Trong xã hội nông nghiệp cổ đại, lương thực không chỉ là nguồn sống của người dân mà còn là nền tảng duy trì quân đội, bộ máy hành chính và sự ổn định của quốc gia. Vì vậy, các triều đại Trung Quốc đặc biệt chú trọng xây dựng kho dự trữ để ứng phó với thiên tai, mất mùa và nhu cầu vận chuyển quân lương.
Hàm Gia Thương giữ vai trò quan trọng trong mạng lưới cung ứng lương thực cho kinh đô phía Đông của nhà Tùy và nhà Đường. Nơi đây tiếp nhận ngũ cốc từ nhiều địa phương, đặc biệt là các vùng nông nghiệp trù phú ở phía Nam. Lương thực được vận chuyển theo hệ thống kênh đào và đường thủy, sau đó tập kết tại Lạc Dương để phân phối khi cần thiết.
Các cuộc khảo sát khảo cổ đã phát hiện hơn 300 hầm chứa, trong khi tổng số ban đầu được ước tính có thể vượt 400 hầm. Mỗi hầm thường có miệng tròn, phần thân rộng và đáy thu nhỏ, tạo hình gần giống một chiếc chum khổng lồ đặt dưới đất. Một số hầm có đường kính hơn 10 m, sâu khoảng 6–8 m, đủ sức chứa lượng ngũ cốc rất lớn.
Bí quyết bảo quản ngũ cốc dưới lòng đất
Điểm đặc biệt của Hàm Gia Thương nằm ở kỹ thuật xây dựng hầm chứa. Người xưa không đơn giản đào một hố đất rồi đổ ngũ cốc vào, mà xử lý kỹ từng lớp nhằm hạn chế độ ẩm, ngăn côn trùng và kéo dài thời gian bảo quản.
Trước tiên, hầm được đào tại khu vực tương đối cao để hạn chế nước ngầm và nước mưa thấm vào. Đáy cùng thành hầm được đầm nện chắc chắn, sau đó dùng lửa hong hoặc nung khô nhằm làm giảm độ ẩm trong đất. Một số hầm còn có lớp đất nung và tro đen được trộn với nhau để tạo nền bảo vệ.
Tiếp theo, thợ xây xếp các lớp vật liệu tự nhiên như tro thực vật, ván gỗ, chiếu và trấu. Trong đó, trấu có tác dụng tạo lớp đệm, hạn chế sự truyền ẩm và giúp không gian chứa ngũ cốc ổn định hơn. Thành hầm cũng được gia cố bằng ván và các vật liệu tương tự để ngăn đất ẩm tiếp xúc trực tiếp với lương thực.
Cách bố trí nhiều lớp này được xem là một phương pháp bảo quản có tính toán. Khi kết hợp với vị trí xây dựng cao ráo và việc kiểm soát thời điểm nhập kho, hệ thống có thể hạn chế đáng kể nguy cơ ngũ cốc bị ẩm, nóng lên, nảy mầm hoặc hư hỏng.
Hàng trăm tấn ngũ cốc hóa than sau hơn một thiên niên kỷ
Một trong những phát hiện nổi bật nhất tại Hàm Gia Thương là hầm số 160. Khi được khai quật, các nhà khảo cổ phát hiện một lượng lớn hạt kê đã hóa than, vẫn tạo thành lớp dày ở đáy hầm. Dựa trên thể tích và dấu tích còn lại, các chuyên gia ước tính lượng hạt kê ban đầu có thể đạt khoảng 250 tấn.
Hạt kê đã trải qua quá trình biến đổi lâu dài dưới lòng đất, nhưng vẫn giữ được hình dạng tương đối rõ. Đây là nguồn tư liệu quý để nghiên cứu giống cây trồng, hoạt động nông nghiệp và kỹ thuật bảo quản lương thực thời cổ đại.
Theo thông tin từ Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc, hầm số 160 có đường kính miệng khoảng 11,1 m, tổng độ sâu khoảng 6,2 m. Phần đáy được xử lý thành nhiều lớp, cho thấy công trình được thiết kế nhằm tăng khả năng bảo vệ lương thực trong thời gian dài.
Những viên gạch khắc chữ hé lộ cách quản lý kho
Ngoài dấu tích ngũ cốc, các nhà khảo cổ còn tìm thấy nhiều viên gạch khắc chữ được đặt trong hầm. Nội dung ghi lại chủng loại lương thực, nơi cung cấp, số lượng, thời điểm nhập kho và thông tin về vị trí hầm chứa. Một số văn bản còn đề cập tên tuổi, chức vụ của người phụ trách quản lý.
Những viên gạch này giống như hồ sơ lưu trữ được đặt trực tiếp tại nơi cất giữ hàng hóa. Nhờ đó, giới nghiên cứu có thể hình dung cách triều đình kiểm soát lượng lương thực khổng lồ, theo dõi nguồn cung và xác định trách nhiệm của từng bộ phận.
Thông tin ghi trên hiện vật còn cho thấy lương thực được đưa về từ nhiều địa phương như Giang Tô, An Huy, Chiết Giang, Hồ Bắc, Hà Bắc và Sơn Đông. Điều này phản ánh mạng lưới vận chuyển đường thủy vô cùng phát triển và đa dạng.
Từ những hầm chứa sâu dưới lòng đất, các nhà khảo cổ đã tìm thấy bằng chứng về trình độ xây dựng và tổ chức hậu cần đáng chú ý của người xưa. Giá trị của Hàm Gia Thương vì thế không chỉ nằm ở lượng ngũ cốc từng được lưu trữ, mà còn ở cách một triều đại xây dựng hệ thống bảo đảm lương thực cho cả quốc gia.
