Năm 1843, một người phụ nữ đã viết một chuỗi hướng dẫn cho một cỗ máy chưa bao giờ được hoàn thiện. Điều đặc biệt là những hướng dẫn ấy ngày nay được xem là một trong những chương trình máy tính đầu tiên từng được công bố.

Ảnh: medium

Sinh năm 1815 tại London, Ada Lovelace là con gái của nhà thơ nổi tiếng Lord Byron. Nhưng thay vì đi theo văn chương, bà được mẹ định hướng mạnh mẽ vào toán học và khoa học – những lĩnh vực mà phụ nữ thời Victoria rất ít có cơ hội theo đuổi chuyên sâu. Ada được học với những nhà toán học nổi tiếng và nhanh chóng bộc lộ khả năng đặc biệt.

Năm 1833, khi mới 17 tuổi, Ada gặp nhà toán học và kỹ sư Charles Babbage. Ông đang theo đuổi một ý tưởng kỳ quặc vào thời đó: chế tạo những cỗ máy cơ khí có thể tự động thực hiện các phép tính. Babbage sau đó thiết kế Analytical Engine, một cỗ máy dự kiến sử dụng bánh răng, bộ nhớ và các thẻ đục lỗ để thực hiện một chuỗi thao tác theo chương trình.

Ảnh: hinckleypastpresent

Điều khiến Ada trở nên đặc biệt không phải chỉ là bà hiểu thiết kế của Babbage, mà là bà nhìn thấy tiềm năng vượt xa những gì người phát minh ra cỗ máy hình dung.

Năm 1843, Ada dịch một bài viết bằng tiếng Pháp của Luigi Menabrea về Analytical Engine và bổ sung những ghi chú của riêng mình. Phần ghi chú dài khoảng ba lần bài dịch gốc. Trong đó, bà trình bày một thuật toán để Analytical Engine tính các số Bernoulli – một chuỗi thao tác có thể được xem là chương trình máy tính đầu tiên được công bố.

Ảnh: royalsociety.org

Nhưng ý tưởng đáng kinh ngạc hơn nằm ở chỗ Ada nhận ra rằng một cỗ máy như Analytical Engine không nhất thiết chỉ dùng để tính toán. Nếu thông tin có thể được biểu diễn bằng các ký hiệu và quy tắc phù hợp, máy có thể xử lý âm nhạc, chữ cái và những dạng thông tin khác, chứ không chỉ những con số. Đây chính là bước chuyển từ “máy tính toán” sang khái niệm máy tính đa dụng có thể lập trình.

Đáng tiếc, Analytical Engine quá phức tạp đối với công nghệ và nguồn lực tài chính của thế kỷ XIX. Nó không bao giờ được hoàn thiện khi Babbage và Ada còn sống. Ada qua đời năm 1852, chỉ mới 37 tuổi. Những đóng góp của bà cũng không được đánh giá đầy đủ trong thời đại của mình.

Phải đến thế kỷ XX, khi máy tính điện tử thực sự xuất hiện, người ta mới nhận ra Ada đã nhìn thấy một điều phi thường từ gần một thế kỷ trước: máy móc không chỉ có thể tính toán – chúng có thể được hướng dẫn để xử lý thông tin theo một chuỗi lệnh.

Ngày nay, Ada Lovelace thường được gọi là nữ lập trình viên đầu tiên. Dù cách gọi này vẫn có những tranh luận về lịch sử và mức độ “chương trình” của thuật toán năm 1843, di sản lớn nhất của bà gần như không thể phủ nhận: Ada đã hình dung ra bản chất của máy tính trước khi thế giới có máy tính.