Trong một thời gian dài, con người từng tin rằng văn hóa – khả năng học hỏi, ghi nhớ và truyền đạt hành vi giữa các thế hệ – là đặc quyền của loài người. Tuy nhiên, những nghiên cứu về tinh tinh hoang dã đã thay đổi quan niệm này. Các nhà khoa học phát hiện rằng những loài linh trưởng gần gũi với con người không chỉ sử dụng công cụ, mà còn dạy lại kỹ năng cho con non, tạo nên những truyền thống riêng biệt trong từng cộng đồng.

Ảnh: geo

Tinh tinh (Pan troglodytes) sống trong các nhóm xã hội phức tạp tại những khu rừng châu Phi. Mỗi nhóm có thể sở hữu những tập quán riêng mà các nhóm khác không có. Chẳng hạn, một số đàn tinh tinh biết dùng que để lấy mối trong tổ đất, trong khi những đàn khác lại dùng đá để đập vỡ các loại hạt cứng. Những kỹ thuật này không hoàn toàn xuất hiện do bản năng, mà được học thông qua quan sát và bắt chước.

Ảnh: earth

Một ví dụ nổi tiếng đến từ nghiên cứu của nhà linh trưởng học Jane Goodall tại Công viên Quốc gia Gombe ở Tanzania. Bà phát hiện tinh tinh sử dụng cành cây được chế biến thành công cụ để “câu” mối – một hành vi từng được xem là dấu hiệu đặc biệt của trí thông minh. Những con non thường quan sát tinh tinh trưởng thành trong thời gian dài trước khi có thể tự sử dụng công cụ thành thạo.

Quá trình truyền kiến thức này không giống việc con người dạy học bằng lời nói, mà diễn ra thông qua một hình thức gọi là học tập xã hội. Tinh tinh con theo dõi mẹ hoặc các thành viên lớn tuổi, thử nghiệm nhiều lần và dần hoàn thiện kỹ năng. Một số cá thể trưởng thành thậm chí còn kiên nhẫn chờ đợi khi con non bắt chước hành động của mình, tạo điều kiện để thế hệ sau tiếp thu.

Ảnh: geo

Các nhà nghiên cứu cũng phát hiện những “truyền thống văn hóa” ở tinh tinh. Một số nhóm có thói quen dùng lá cây làm “bọt biển” để hút nước trong hốc cây, trong khi nhóm khác không có hành vi này dù sống trong môi trường tương tự. Điều đó cho thấy kiến thức của chúng được hình thành và duy trì trong cộng đồng.

Phát hiện về khả năng truyền dạy của tinh tinh khiến ranh giới giữa con người và các loài động vật khác trở nên mờ hơn. Dù không sở hữu ngôn ngữ phức tạp hay nền văn minh như con người, tinh tinh vẫn có một dạng “văn hóa” riêng – nơi kinh nghiệm của thế hệ trước trở thành hành trang giúp thế hệ sau tồn tại.

Có thể nói, trong những khu rừng già châu Phi, mỗi đàn tinh tinh đang lưu giữ một thư viện sống, nơi kiến thức không nằm trên sách vở mà được truyền qua ánh mắt, hành động và sự quan sát giữa các thế hệ.