Trong thế giới thực vật, có những loài cây không chỉ đơn thuần là sinh vật sống mà còn giống như cánh cửa mở vào quá khứ hàng trăm triệu năm trước. Amborella trichopoda là một trong số đó. Loài cây bụi nhỏ bé này mọc trong các khu rừng ẩm của đảo New Caledonia thuộc Nam Thái Bình Dương, nhưng lại khiến giới khoa học toàn cầu đặc biệt chú ý vì được xem là “người chị cả” của toàn bộ thực vật có hoa trên Trái Đất.

Ảnh: Cambridge University Botanic Garden - University of Cambridge

Điều khiến Amborella trở nên khác thường nằm ở vị trí của nó trên cây tiến hóa. Các nghiên cứu di truyền cho thấy mọi loài thực vật có hoa ngày nay — từ hoa hồng, lan, lúa, cho đến những cây cổ thụ khổng lồ — đều có chung một tổ tiên cổ đại, và Amborella là nhánh gần nhất còn tồn tại với tổ tiên ấy. Nói cách khác, nếu thực vật có hoa là một đại gia đình khổng lồ, Amborella giống như người họ hàng cổ xưa nhất vẫn còn sống sót đến hiện tại.

Ảnh: Wikimedia Commons.

Loài cây này không nổi bật về ngoại hình. Nó có lá xanh đơn giản, hoa nhỏ màu kem và thân gỗ mảnh. Nếu vô tình đi ngang trong rừng, nhiều người có thể chẳng hề để ý. Nhưng phía sau sự “bình thường” ấy lại là một "kho báu" làm các nhà khoa học thích thú, bởi Amborella giữ lại nhiều đặc điểm nguyên thủy mà thực vật hiện đại đã đánh mất từ rất lâu.

Hệ thống dẫn nước của Amborella không hoàn chỉnh như phần lớn cây có hoa ngày nay. Nó thiếu các mạch dẫn chuyên biệt gọi là vessel elements — cấu trúc giúp cây vận chuyển nước hiệu quả. Đặc điểm này khiến Amborella giống một dạng trung gian giữa thực vật có hoa hiện đại và các nhóm thực vật cổ hơn như dương xỉ hay thông.

Ảnh: Wikimedia Commons.

Bộ gene của Amborella cũng mở ra nhiều bí mật về lịch sử tiến hóa thực vật. Khi giải mã gene của loài cây này, các nhà khoa học phát hiện dấu vết của một sự kiện “nhân đôi toàn bộ bộ gene” từng xảy ra ở tổ tiên cổ đại của thực vật có hoa. Sự kiện ấy có thể đã tạo điều kiện cho thực vật có hoa bùng nổ đa dạng và cuối cùng trở thành nhóm thực vật thống trị hành tinh ngày nay.

Đảo New Caledonia — nơi Amborella sinh sống — cũng được xem như một “bảo tàng sống” của thiên nhiên. Hòn đảo này tách khỏi siêu lục địa Gondwana từ rất sớm, giúp nhiều loài cổ đại tồn tại biệt lập qua hàng chục triệu năm. Chính môi trường cô lập ấy đã bảo vệ Amborella khỏi nhiều biến động sinh học từng quét qua Trái Đất.

Ngày nay, dù mang giá trị khoa học đặc biệt, Amborella vẫn đối mặt với nguy cơ từ biến đổi khí hậu, cháy rừng và sự xâm lấn của sinh vật ngoại lai. Với các nhà thực vật học, việc bảo tồn loài cây này không chỉ là giữ lại một loài thực vật hiếm, mà còn là bảo vệ một “mảnh ký ức sống” của lịch sử tiến hóa trên hành tinh.