Trong bối cảnh giá vàng trong nước biến động mạnh và lập đỉnh liên tục cuối năm 2025 – đầu năm 2026, nhiều khách hàng đến các cửa hàng Bảo Tín Minh Châu (BTMC) tại Hà Nội gặp tình trạng chung: thanh toán đầy đủ tiền nhưng không nhận được vàng vật chất ngay lập tức. Thay vào đó, họ chỉ nhận được giấy hẹn (hợp đồng hẹn giao vàng) với thời hạn giao hàng từ 7-10 ngày (số lượng nhỏ) đến 30-40 ngày, thậm chí dài hơn đối với giao dịch lớn.

Theo ghi nhận của Phóng viên Báo Tri thức và Cuộc sống, tại nhiều thời điểm (đặc biệt tháng 1-3/2026), nhân viên BTMC thông báo “hết hàng” hoặc giới hạn mua tối đa 1-5 lượng/lượt, phần lớn khách hàng phải chấp nhận lấy giấy hẹn. Với giao dịch nhỏ (dưới 1 chỉ), một số trường hợp vẫn nhận vàng ngay, nhưng phần lớn đơn hàng đều rơi vào hình thức “đặt trước – trả sau”.

Còn trên tờ Vietnamnet mô tả tình trạng tương tự tại Bảo Tín Mạnh Hải (một thương hiệu khác): khách hàng “ùn ùn đến xếp hàng dài” để nhận vàng theo giấy hẹn trước đó, với thời gian chờ phổ biến 30-40 ngày. Nhiều người phải thanh toán đủ tiền trước rồi nhận giấy hẹn, dẫn đến cảnh chen chúc, thậm chí xếp hàng tràn ra vỉa hè và lòng đường.

Đây không còn là giao dịch spot, mà là forward trá hình

Theo quy định của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), hoạt động kinh doanh vàng miếng và vàng nguyên liệu của các tổ chức được phép chủ yếu giới hạn ở giao dịch giao ngay (spot): thanh toán và giao nhận vàng trong vòng 2 ngày làm việc tiếp theo. Các cam kết giao sau (forward) không phải là hình thức được khuyến khích hoặc quy định rõ ràng cho doanh nghiệp bán lẻ vàng vật chất. Cụ thể, theo các nội dung sửa đổi tại Nghị định 232/2025/NĐ-CP và Thông tư 82/2025/TT-NHNN, việc giao nhận vàng và tiền cần thực hiện trong 2 ngày làm việc - nghĩa là T+2.

Anh Lê H. – một nhà giao dịch hàng hóa nhiều năm kinh nghiệm cho biết: “Giao dịch giao ngay và giao dịch giao sau về mặt bản chất là khác nhau hoàn toàn. Trên thế giới hiện hiện rất phổ biến các hoạt động phái sinh giao dịch giấy, từ dầu thô, vàng, bạc cho tới các mã cổ phiếu. Tuy nhiên giao dịch giao sau (forward) lại không mấy phổ biến ở Việt Nam và thậm chí không mấy người biết tới hình thức giao dịch này, đặc biệt nếu không phải người có kiến thức trong lĩnh vực tài chính”.

Về mặt lý thuyết, khi khách hàng trả tiền ngay nhưng nhận vàng sau 30-40 ngày - nghĩa là T+30 hoặc T+40 - khác hoàn toàn với các quy định nêu trên, bản chất giao dịch đã chuyển thành giao dịch giao sau hay còn gọi là "forward contract". Khi này, tờ “giấy hẹn” có thể coi là một dạng hợp đồng giao sau không chính thức.

Trong “hợp đồng giao sau” này, Bảo Tín Minh Châu nắm vị thế bán khống (short position): Bán vàng mà chưa có đủ hàng vật chất sẵn sàng giao ngay. Công ty nhận tiền mặt/chuyển khoản trước, sau đó mới phải đi nhập/giao nhận từ nguồn cung (SJC hoặc khác) để giao sau.

Khách hàng nắm vị thế mua khống (long position): Đã chi tiền và đang “kỳ vọng” nhận vàng theo giấy hẹn. Nếu giá vàng giảm mạnh trước ngày hẹn (như đợt lao dốc giữa tháng 3/2026), khách hàng thực chất mua ở giá cao và nhận vàng khi thị trường đã rẻ hơn, dẫn tới thua lỗ ngay khi nhận được hàng.

Hiện tượng này giúp doanh nghiệp cải thiện dòng tiền tức thì (cash inflow) trong giai đoạn nhu cầu bùng nổ, nhưng đồng thời tăng rủi ro quản trị: Nếu giá tăng tiếp tục, BTMC phải mua giá cao hơn để giao hàng đúng hạn và dẫn tới lỗ.

Rủi ro thực tế và nỗi lo của khách hàng

Đến ngày 25/3/2026, tình hình trở nên nghiêm trọng hơn khi hàng loạt cơ sở BTMC tại Hà Nội (Trần Nhân Tông, Cầu Giấy, Mai Hắc Đế) đột ngột đóng cửa, bảng giá ngừng cập nhật, hotline không liên lạc được, và lực lượng công an xuất hiện làm việc. Nhiều khách hàng mang giấy hẹn đến nhận vàng (có lịch hẹn từ 27-28/3 đến 8/4) đành ra về tay trắng. Một số người lo lắng vì sắp dùng vàng cho việc cưới hỏi hoặc tích lũy.

Trên các diễn đàn và hội nhóm vàng, khách hàng bày tỏ hoang mang: “Tôi mua gần 3 lượng vàng nhẫn từ tuần trước, còn 10 ngày nữa mới đến hẹn, giờ nghe tin cửa hàng bị kiểm tra càng bất an”. BTMC sau đó ra thông cáo cho biết việc đóng cửa là để phối hợp kiểm tra hành chính và sẽ mở cửa trở lại từ trưa 26/3/2026.

Bài học từ “cơn sốt vàng giấy” ở Thâm Quyến, Trung Quốc

Hiện tượng khách hàng mua vàng nhưng chỉ nhận giấy hẹn (hoặc cam kết giao sau) không phải là trường hợp hiếm gặp. Chỉ cách đây chưa đầy hai tháng, vào cuối tháng 1/2026, tại Thâm Quyến - trung tâm giao dịch vàng lớn nhất Trung Quốc – đã xảy ra vụ sụp đổ lớn của nền tảng giao dịch vàng “Jie Wo Rui” (còn gọi là JWR hoặc Jieworui Jewelry).

Theo South China Morning Post, nền tảng này hoạt động theo mô hình “vàng giấy” với hình thức cụ thể như sau: Khách hàng đặt cọc hoặc thanh toán toàn bộ để khóa giá, mua bán vàng không giao ngay (unallocated gold/giao dịch giao sau), một phần có sử dụng đòn bẩy cao (lên đến 40 lần). Khi giá vàng quốc tế và trong nước tăng vọt mạnh, hàng chục nghìn nhà đầu tư đồng loạt yêu cầu rút tiền mặt hoặc nhận vàng vật chất. Nền tảng nhanh chóng rơi vào khủng hoảng thanh khoản nghiêm trọng, vì không đủ vàng để giao cho khách mà cũng không đủ tiền để trả cho các khách hàng yêu cầu.

Kết quả, số tiền chưa thanh toán được ước tính khoảng 10 – 13,4 tỷ NDT (khoảng 1,4 – 1,85 tỷ USD), ảnh hưởng đến khoảng 22.000 – 150.000 nhà đầu tư (các con số ước tính khác nhau tùy nguồn). Hàng trăm nạn nhân đã kéo đến trụ sở tại khu Shuibei (quận La Hồ, Thâm Quyến) biểu tình, buộc cảnh sát phải can thiệp. Chính quyền quận La Hồ đã thành lập tổ công tác đặc biệt để điều tra hoạt động bất thường của công ty.

Chỉ vài ngày sau, một nền tảng khác là “Yun Dian Dang” cũng gặp tình trạng tương tự khi các nhà đầu tư ồ ạt kéo đến rút tiền và rút vàng, dẫn đến việc nền tảng này phải tuyên bố hoãn và kéo dài thời gian chi trả cho khách hàng.

Vụ việc này cho thấy rủi ro hệ trọng của mô hình “bán khống vàng vật chất” hoặc giao dịch forward trá hình: Doanh nghiệp nhận tiền trước nhưng không dự trữ đủ vàng thật (1 lượng vàng thật có thể bán cho 10 người với 10 thời điểm hẹn lấy hàng khác nhau) hoặc không có giao dịch đề phòng rủi ro giá hiệu quả. Khi thị trường biến động mạnh kích hoạt rủi ro bùng nổ thì người chịu thiệt cuối cùng vẫn là khách hàng.

Kỳ sau: "Khách mua vàng Bảo tín Minh châu chỉ nhận giấy hẹn: Rủi ro và pháp lý?"