Khi nhắc đến đảo Phục Sinh (Rapa Nui), nhiều người nghĩ ngay đến những bức tượng đá Moai khổng lồ. Thế nhưng, hòn đảo biệt lập này còn lưu giữ một bí ẩn khác không kém phần hấp dẫn: Rongorongo, hệ thống ký tự độc đáo mà đến nay vẫn chưa được giải mã hoàn toàn. Nếu Rongorongo thực sự là một hệ thống chữ viết hoàn chỉnh, đây sẽ là một trong số rất ít trường hợp chữ viết được phát minh độc lập trong lịch sử nhân loại.
Ảnh: museorapanui.gob
Rongorongo được khắc trên các tấm gỗ, quyền trượng nghi lễ và nhiều hiện vật khác bằng những nét chạm rất tinh xảo. Các ký hiệu mô tả con người, chim, cá, thực vật, công cụ, hình học và nhiều biểu tượng khó xác định. Đến nay, các nhà nghiên cứu đã thống kê khoảng 600 hình ký hiệu cơ bản cùng hàng nghìn biến thể, tạo nên một hệ thống phức tạp hơn nhiều so với những hình vẽ trang trí thông thường.
Ảnh: uponarriving
Một đặc điểm đặc biệt của Rongorongo là cách đọc gọi là boustrophedon ngược. Người đọc bắt đầu từ dòng đầu tiên, sau đó phải xoay tấm gỗ 180 độ để đọc dòng tiếp theo theo hướng ngược lại. Quá trình này lặp đi lặp lại cho đến hết văn bản, giống như cách con bò quay đầu khi cày ruộng.
Đáng tiếc, phần lớn tri thức về Rongorongo đã biến mất trước khi các học giả phương Tây kịp nghiên cứu. Trong thế kỷ XIX, đảo Phục Sinh trải qua nhiều biến động như nạn bắt nô lệ, dịch bệnh và sự suy giảm dân số nghiêm trọng. Nhiều người am hiểu truyền thống qua đời, còn các tấm gỗ Rongorongo bị thất lạc, hư hỏng hoặc bị dùng làm chất đốt. Hiện nay, toàn thế giới chỉ còn khoảng hơn hai chục hiện vật mang ký tự Rongorongo được lưu giữ trong các bảo tàng và bộ sưu tập.
Ảnh: magazine.unibo
Điều khiến Rongorongo trở thành bài toán khó là không tồn tại bất kỳ "phiến đá Rosetta" nào để đối chiếu giữa ký tự này với một ngôn ngữ đã biết. Các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều giả thuyết: đây có thể là chữ viết ghi âm, hệ thống ghi nhớ các bài hát và gia phả, lịch thiên văn, hoặc văn bản phục vụ nghi lễ tôn giáo. Tuy nhiên, chưa có giả thuyết nào được cộng đồng khoa học chấp nhận rộng rãi.
Những tiến bộ trong trí tuệ nhân tạo, xử lý ảnh số và ngôn ngữ học tính toán đang mở ra hy vọng mới. Các thuật toán hiện đại có thể so sánh tần suất xuất hiện, vị trí và quy luật kết hợp của từng ký hiệu, giúp phát hiện những cấu trúc mà mắt người khó nhận ra. Dù vậy, nếu không tìm thấy thêm hiện vật hoặc tư liệu lịch sử mới, việc giải mã Rongorongo vẫn sẽ là một thử thách vô cùng lớn.
Ngày nay, Rongorongo không chỉ là di sản văn hóa quý giá của người Rapa Nui mà còn là biểu tượng cho những khoảng trống trong lịch sử nhân loại. Mỗi ký hiệu khắc trên gỗ giống như một lời nhắn từ quá khứ, nhắc chúng ta rằng vẫn còn những nền tri thức cổ xưa chưa chịu hé lộ bí mật của mình, dù đã trải qua hàng trăm năm nghiên cứu.
