Giai đoạn bà Nguyễn Thị Kim Tiến giữ cương vị Bộ trưởng Bộ Y tế (2011 – 2019) được xem là thời điểm ngành y tế có nhiều bước tiến về hạ tầng, nhưng cũng là chương buồn với hàng loạt đại án tham nhũng, kinh tế xảy ra từ thời kỳ này và đến những năm gần đây mới bị phanh phui. Tính đến nay, hàng loạt quan chức cấp cao- những người từng là cánh tay đắc lực của bà Tiến đã và đang phải "bóc lịch" trong tù.

Đại án VN Pharma và sự sụp đổ của "pháo đài" Cục Quản lý Dược

Có lẽ nỗi đau lớn nhất của ngành y tế chính là việc thuốc giả lọt lưới để vào bệnh viện điều trị cho bệnh nhân. Vụ án VN Pharma không chỉ phơi bày sự lỏng lẻo trong quy trình cấp phép mà còn chỉ ra sự tha hóa của những người nắm giữ vận mệnh thuốc quốc gia.

Trong danh sách những người "bóc lịch", cái tên Cựu Thứ trưởng Bộ Y tế Trương Quốc Cường gây nhiều chú ý nhất. Từng giữ chức Cục trưởng Cục Quản lý Dược (thời điểm bà Tiến là Bộ trưởng), sau đó thăng tiến lên Thứ trưởng, ông Cường được xem là chuyên gia hàng đầu về dược học.

Tuy nhiên, vào tháng 5/2022, ông đã bị tuyên phạt 3 năm tù về tội "Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng" trong vụ án thuốc giả tại VN Pharma.

Sai phạm của ông nằm ở việc thiếu kiểm tra, giám sát, để 7 loại thuốc giả nhãn mác Health 2000 Canada được cấp số đăng ký lưu hành, khiến các doanh nghiệp dược trong nước nhập khẩu và bán ra thị trường hơn 600.000 hộp thuốc giả, thu lợi bất chính khổng lồ.

Không chỉ ông Cường, hàng loạt cấp dưới tại Cục Quản lý Dược cũng không thoát khỏi vòng lao lý: Nguyễn Việt Hùng (Cựu Phó Cục trưởng Cục Quản lý Dược, Bộ Y tế) lĩnh án 3 năm tù về tội "Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng"; Phạm Hồng Châu (Cựu Trưởng phòng Đăng ký thuốc, Cục Quản lý Dược, Bộ Y tế) và Nguyễn Thị Thu Thủy (Cựu Phó Trưởng phòng Quản lý giá thuốc, Bộ Y tế) cùng lĩnh án 4 năm tù về tội “Lợi dụng, chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ”.

Việc cả một dàn lãnh đạo Cục Quản lý Dược "dính chàm" đã gây nên một cuộc khủng hoảng niềm tin chưa từng có vào quy trình kiểm duyệt thuốc tại Việt Nam.

“Cơn lốc" Việt Á: Khi các vụ trưởng trở thành "con tin" của hoa hồng

Mặc dù đại án Việt Á bị phanh phui khi bà Tiến đã nghỉ hưu, nhưng các nhân vật chủ chốt bị bắt đều là những người giữ vị trí trọng yếu dưới thời bà và tiếp tục công tác dưới thời ông Nguyễn Thanh Long.

Vào tháng 1/2024, TAND TP Hà Nội đã xét xử 38 bị cáo trong đại án Việt Á, liên quan việc nâng khống giá kit xét nghiệm Covid-19. Đáng chú ý, trong vụ án cựu thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thanh Long bị cáo buộc nhận hối lộ số tiền lớn nhất trong các bị cáo (2,25 triệu USD), bị tuyên phạt 18 năm tù về tội "Nhận hối lộ".

Cơ quan chức năng xác định, bằng việc "thổi giá" kit xét nghiệm lên gấp nhiều lần, được Bộ Y tế chấp thuận khi hiệp thương giá, để bán ra thị trường mức 470.000 đồng/1 kit, Công ty Việt Á thu lời bất chính 1.235 tỷ đồng, gây thiệt hại cho Nhà nước hơn 432 tỷ đồng. Cơ quan tố tụng đánh giá vụ án Việt Á là "một điển hình cho lợi ích nhóm" và "thông đồng cấu kết tham nhũng có hệ thống"...

Quá trình điều tra, truy tố, xét xử, các cơ quan tiến hành tố tụng đã phong tỏa, thu hồi tài sản tổng trị giá 1.400 tỷ đồng.

Vụ "đại án" Việt Á cũng đã quét sạch dàn lãnh đạo của hai đơn vị quan trọng nhất trong việc quản lý tài chính và trang thiết bị của Bộ Y tế, gồm:

Nguyễn Minh Tuấn (Cựu Vụ trưởng Vụ Trang thiết bị và Công trình y tế, Bộ Y tế) bị tuyên án 8 năm tù. Với vai trò là người đứng đầu đơn vị quản lý thiết bị, ông đã ký các văn bản giúp kit xét nghiệm của Việt Á được cấp số đăng ký tạm thời rồi chính thức, tạo tiền đề cho công ty này "làm mưa làm gió".

Nguyễn Nam Liên (Cựu Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, Bộ Y tế) bị tuyên án 7 năm tù. Ông Liên bị cáo buộc đã hiệp thương giá kit xét nghiệm trái quy định, giúp nâng khống giá thuốc, gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngân sách Nhà nước.

Hai vị Vụ trưởng này vốn là những người có chuyên môn sâu, nắm giữ "tay hòm chìa khóa" của Bộ Y tế suốt nhiều năm dưới thời bà Tiến, nhưng cuối cùng đã gục ngã trước sức hấp dẫn của những vali tiền "cảm ơn" từ Phan Quốc Việt, Tổng Giám đốc Công ty Việt Á.

Ngoài ra, dưới sự quản lý của Bộ Y tế thời bà Tiến, các bệnh viện lớn bắt đầu thực hiện cơ chế tự chủ tài chính. Tuy nhiên, sự thiếu giám sát đã khiến một số Giám đốc bệnh viện – vốn là các giáo sư, bác sĩ đầu ngành – biến bệnh viện thành nơi trục lợi.

Trong đó đáng chú ý là vụ án nâng giá thiết bị tại Bệnh viện Bạch Mai liên quan đến cựu Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai - Nguyễn Quốc Anh.

Bệnh viện Bạch Mai là đơn vị y tế lớn nhất cả nước. Việc ông Nguyễn Quốc Anh bị bắt và kết án 5 năm tù vào hồi tháng 1/2022 về tội "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ" là một cú sốc lớn. Ông đã ký kết các hợp đồng liên kết lắp đặt robot phẫu thuật Rosa với giá trị bị nâng khống từ 7,4 tỷ đồng lên 39 tỷ đồng.

Từ sai phạm của ông Nguyễn Quốc Anh, từ tháng 2/2017 đến tháng 5/2020, Bệnh viện Bạch Mai sử dụng Robot Rosa (liên kết với Công ty BMS) thực hiện phẫu thuật sọ não cho 639 ca bệnh, thu hơn 22,9 tỉ đồng. Bệnh viện Bạch Mai đã thanh toán chi phí liên quan 551 ca bệnh cho Công ty BMS.

Theo kết luận giám định, tiền phẫu thuật bằng Robot Rosa là hơn 6,6 triệu đồng/ca, Bệnh viện Bạch Mai và Công ty BMS thu hơn 23 triệu đồng/ca; hưởng chênh lệch hơn 16,5 triệu đồng/ca, gây thiệt hại cho người bệnh hơn 10 tỉ đồng.

Cựu Giám đốc Bệnh viện Tim Hà Nội - Nguyễn Quang Tuấn bị dính sai phạm trong chỉ định thầu thời kỳ năm 2016-2017, khi ông làm Giám đốc Bệnh viện Tim Hà Nội (trước khi về làm Giám đốc Bạch Mai), nhưng đây cũng là một điển hình cho sự thất bại trong quản lý nhân sự ngành y giai đoạn này. Một "bàn tay vàng" trong làng tim mạch thế giới đã phải nhận án 3 năm tù vì vi phạm quy định đấu thầu, gây thiệt hại hơn 53 tỷ đồng, là số tiền chênh lệch hai công ty Công ty Hoàng Nga và Kim Hòa Phát được hưởng.

Số lượng quan chức y tế "bóc lịch" “dưới trướng” bà Nguyễn Thị Kim Tiến là một con số kỷ lục trong lịch sử ngành y tế Việt Nam. Điều này không chỉ nói lên sự quyết liệt của Đảng và Nhà nước trong công cuộc chống tham nhũng, mà còn cho thấy những lỗ hổng chết người trong cơ chế quản lý và công tác cán bộ.

Những bản án nghiêm khắc dành cho các cựu quan chức y tế không chỉ là sự trừng phạt, mà còn là lời cảnh tỉnh đanh thép: Ngành y là ngành cứu người, không phải là mảnh đất để gieo mầm trục lợi trên nỗi đau của bệnh nhân.

Sự ra đi của một thế hệ lãnh đạo tài năng nhưng thiếu bản lĩnh trước cám dỗ đã để lại một khoảng trống lớn về nhân sự cho ngành y tế, nhưng đó là "cuộc đại phẫu" cần thiết để làm sạch bộ máy, hướng tới một nền y tế minh bạch và công bằng hơn.