Báo chí không chỉ là kênh truyền tải thông tin, còn giữ vai trò dẫn dắt nhận thức, lan tỏa tri thức và thúc đẩy hành động vì phát triển bền vững. Từ chuyển đổi số trong tòa soạn đến sản xuất nội dung xanh, tiết kiệm tài nguyên và nâng cao trách nhiệm xã hội, báo chí xanh đang từng bước khẳng định vị thế là lực lượng đồng hành cùng quốc gia trên hành trình hiện thực hóa các mục tiêu tăng trưởng xanh và Net Zero trong kỷ nguyên mới.

"Ngọn hải đăng" kiến tạo nhận thức xanh

Biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên, ô nhiễm môi trường và yêu cầu giảm phát thải carbon đang đặt ra những thách thức chưa từng có đối với mọi quốc gia. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc để bảo đảm tăng trưởng bền vững.

GS.TS Nguyễn Văn Phước, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP HCM cho rằng, chuyển đổi xanh chỉ thành công khi bên cạnh thể chế, công nghệ và nguồn lực tài chính, một yếu tố đặc biệt quan trọng chính là nhận thức xã hội. Và đây là không gian mà báo chí phát huy vai trò không thể thay thế.

“Báo chí trong thời đại phát triển bền vững cần được nhìn nhận như một ‘ngọn hải đăng’ của xã hội, có khả năng cảnh báo sớm các rủi ro và lựa chọn đúng hướng hành động trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang tác động ngày càng rõ nét đến mọi mặt đời sống”, GS.TS Nguyễn Văn Phước nói.

Trong nhiều năm qua, báo chí đã góp phần quan trọng trong việc phổ biến kiến thức về bảo vệ môi trường, phát triển năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn, tiêu dùng xanh, giao thông xanh và giảm phát thải khí nhà kính. Những khái niệm từng được xem là xa lạ như ESG, Net Zero, tín chỉ carbon hay kinh tế tuần hoàn nay đã trở nên quen thuộc hơn với doanh nghiệp và người dân thông qua các sản phẩm báo chí.

Theo Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP HCM, nếu chuyển đổi xanh là một cuộc cách mạng phát triển thì báo chí chính là “hệ thống dẫn truyền tri thức” giúp các chủ trương, chính sách và giải pháp đến được với cộng đồng. Không có sự đồng thuận xã hội, mọi mục tiêu xanh đều rất khó trở thành hiện thực.

Theo GS.TS Nguyễn Văn Phước, nhiệm vụ quan trọng của báo chí là chuyển hóa những tri thức khoa học phức tạp thành thông tin dễ hiểu, gần gũi và có khả năng ứng dụng trong đời sống. Vai trò của báo chí không dừng lại ở việc phản ánh các vấn đề môi trường, mà còn góp phần kiến tạo nhận thức, thay đổi hành vi và thúc đẩy các giá trị phát triển bền vững trong toàn xã hội.

Hành trình giảm “dấu chân carbon” của báo chí

Sự phát triển của công nghệ số đã làm thay đổi căn bản mô hình sản xuất báo chí truyền thống. Theo đó, báo chí xanh được hiểu là chính quá trình vận hành xanh của các cơ quan báo chí. Hàng triệu trang tài liệu được số hóa, quy trình xuất bản điện tử thay thế dần nhiều công đoạn thủ công, các cuộc họp được thực hiện trực tuyến, dữ liệu được lưu trữ trên nền tảng điện toán đám mây thay vì kho hồ sơ giấy.

“Những thay đổi này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản trị, mà còn góp phần giảm tiêu hao tài nguyên, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải gián tiếp trong hoạt động báo chí”, nhà báo Nguyễn Thị Mai Hương, Tổng biên tập Báo Tri thức và Cuộc sống nhìn nhận.

Theo nhà báo Nguyễn Thị Mai Hương, chuyển đổi số chính là tiền đề quan trọng để hình thành báo chí xanh. Một tòa soạn số vận hành hiệu quả sẽ giảm đáng kể việc sử dụng giấy, giảm nhu cầu di chuyển, tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao hiệu suất lao động. Tại nhiều cơ quan báo chí, mô hình AI Newsroom đang được triển khai nhằm tự động hóa một phần quy trình sản xuất nội dung, quản lý dữ liệu và phân phối thông tin.

Báo chí xanh phải bắt đầu từ trách nhiệm xã hội

Báo chí xanh không đơn thuần là câu chuyện công nghệ. Một tòa soạn có thể vận hành hoàn toàn trên môi trường số, nhưng chưa chắc đã là một tòa soạn xanh nếu các sản phẩm truyền thông vẫn cổ súy cho lối sống tiêu dùng lãng phí, khai thác quá mức tài nguyên hoặc lan truyền những thông tin thiếu kiểm chứng gây tổn hại đến lợi ích cộng đồng.

Theo GS.TS Nguyễn Văn Phước, báo chí xanh trước hết là báo chí có trách nhiệm xã hội. Đó là việc ưu tiên các nội dung thúc đẩy phát triển bền vững; cổ vũ sản xuất xanh, tiêu dùng xanh; lan tỏa các mô hình kinh tế tuần hoàn; phản biện những hành vi gây tổn hại môi trường; đồng thời cung cấp thông tin khoa học, khách quan và đáng tin cậy cho công chúng.

“Báo chí xanh cần được nhìn nhận như một hệ giá trị nghề nghiệp mới. Trong đó, mỗi tác phẩm báo chí không chỉ trả lời câu hỏi điều gì đang xảy ra mà còn phải đặt ra câu hỏi điều gì sẽ tốt hơn cho tương lai của xã hội và các thế hệ tiếp theo”, Tổng biên tập Báo Tri thức và Cuộc sống chia sẻ.

Chủ tịch Nguyễn Văn Phước cũng bổ sung: “báo chí ‘xanh’ còn phải là diễn đàn phản biện chính sách, nơi tiếng nói của các nhà khoa học được lắng nghe, nơi các sáng kiến xanh được lan tỏa và nơi những bất cập trong thực thi được chỉ ra một cách khách quan, xây dựng. Đó cũng là cách để báo chí đồng hành cùng quốc gia trên hành trình hướng tới tăng trưởng xanh và phát triển bền vững”.

Kiến tạo hệ sinh thái tri thức xanh cho tương lai

Trao đổi với PV, nhà Lại Bá Hà, Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội cho biết, báo chí xanh không chỉ là truyền thông về môi trường hay vận hành xanh, mà còn là quá trình xây dựng và lưu giữ hệ sinh thái tri thức phục vụ phát triển bền vững.

“Nếu dữ liệu là tài nguyên của nền kinh tế số, thì dữ liệu báo chí chính là tài nguyên tri thức của xã hội số. Mỗi tác phẩm báo chí được xuất bản không chỉ phản ánh hiện thực hôm nay, mà còn góp phần hình thành kho tri thức số phục vụ sự phát triển của đất nước trong tương lai”, nhà báo Lại Bá Hà nhấn mạnh.

Trong kỷ nguyên trí tuệ nhận tạo (AI), các cơ quan báo chí cần chuyển từ tư duy sản xuất tin bài đơn thuần sang tư duy kiến tạo và quản trị tài sản tri thức số. Đây không chỉ là yêu cầu của chuyển đổi số, mà còn là nền tảng để hình thành một nền báo chí xanh, hiện đại và phát triển bền vững.

“Từ chuyển đổi số đến chuyển đổi xanh, từ truyền tải thông tin đến kiến tạo tri thức, báo chí đang đứng trước cơ hội lớn để tái định vị vai trò của mình trong xã hội. Một nền báo chí xanh không chỉ góp phần thúc đẩy tăng trưởng xanh của đất nước mà còn trở thành lực lượng dẫn dắt nhận thức, lan tỏa giá trị và kiến tạo tương lai phát triển bền vững cho Việt Nam trong thế kỷ XXI”, GS.TS Nguyễn Văn Phước, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP HCM khẳng định.