Khủng long từng thống trị Trái Đất trong khoảng 165 triệu năm, từ cuối kỷ Tam Điệp đến khi tuyệt chủng vào khoảng 66 triệu năm trước. Chúng xuất hiện trên mọi lục địa, từ vùng cực lạnh giá cho đến các khu rừng nhiệt đới. Vì vậy, một câu hỏi thường được đặt ra là: khủng long có từng sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam không? Điều bất ngờ là cho đến nay, các nhà cổ sinh vật học vẫn chưa tìm thấy bất kỳ hóa thạch khủng long nào được xác nhận tại Việt Nam. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là nơi đây chưa từng có khủng long.
Việt Nam nằm trong khu vực có lịch sử kiến tạo địa chất rất phức tạp
Để hiểu vấn đề, cần nhớ rằng Việt Nam của hàng trăm triệu năm trước hoàn toàn khác hiện nay. Phần lớn diện tích đất nước lúc đó chưa tồn tại dưới hình dạng quen thuộc. Nhiều khu vực từng chìm dưới biển nông, trong khi những nơi khác chỉ là các đảo nhỏ hoặc vùng ven biển thuộc siêu lục địa Gondwana rồi sau đó là mảng Á-Âu. Trong suốt kỷ Jura và kỷ Phấn Trắng – thời kỳ cực thịnh của khủng long – khu vực Đông Nam Á trải qua nhiều biến động địa chất dữ dội, với các đợt nâng lên, sụt xuống và hoạt động kiến tạo liên tục.
Ảnh: us.idyllic
Các nghiên cứu địa chất cho thấy một số vùng của Việt Nam ngày nay chắc chắn từng là đất liền trong thời kỳ khủng long còn tồn tại. Điều này khiến hầu hết các nhà khoa học tin rằng khủng long rất có khả năng đã từng sinh sống tại đây. Nếu chúng có mặt ở miền nam Trung Quốc, Lào và Thái Lan, thì sẽ rất khó giải thích vì sao chúng lại "bỏ qua" lãnh thổ Việt Nam nằm ngay giữa khu vực đó.
Thực tế, các quốc gia láng giềng đã phát hiện khá nhiều hóa thạch khủng long. Tại Thái Lan, các nhà khoa học đã khai quật được nhiều loài như Phuwiangosaurus, một loài khủng long chân thằn lằn khổng lồ, hay Siamotyrannus, một loài ăn thịt lớn sống vào đầu kỷ Phấn Trắng. Ở Lào, hóa thạch của nhiều loài khủng long chân thằn lằn cũng đã được phát hiện trong các lớp đá cổ. Miền nam Trung Quốc còn nổi tiếng với vô số hóa thạch khủng long thuộc nhiều nhóm khác nhau, từ khủng long ăn cỏ đến các loài săn mồi có lông vũ.
Ảnh: planet
Lý do đầu tiên nằm ở điều kiện hình thành hóa thạch. Hóa thạch vốn đã cực kỳ hiếm. Khi một con vật chết, phần lớn xác của nó sẽ bị phân hủy hoặc bị động vật khác ăn mất. Chỉ trong những điều kiện rất đặc biệt – chẳng hạn nhanh chóng bị chôn vùi bởi bùn, cát hoặc tro núi lửa – bộ xương mới có cơ hội được bảo tồn hàng chục triệu năm. Sau đó, lớp trầm tích chứa hóa thạch còn phải tránh được quá trình xói mòn, biến chất hoặc nóng chảy do hoạt động địa chất.
Đây chính là vấn đề của Việt Nam. Đất nước nằm trong khu vực có lịch sử kiến tạo địa chất rất phức tạp. Nhiều vùng đã trải qua các quá trình uốn nếp, đứt gãy, biến chất hoặc xâm nhập magma, khiến các lớp đá có tuổi Mesozoi – "thời đại của khủng long" – bị phá hủy hoặc biến đổi mạnh. Những nơi còn bảo tồn được đá cùng niên đại cũng không nhiều và thường nằm ở địa hình hiểm trở.
Ảnh: ancientodysseys
Những địa điểm đầy hứa hẹn
Một nguyên nhân khác là phần lớn các lớp đá cổ tại Việt Nam có nguồn gốc biển. Trong nhiều thập kỷ, các nhà địa chất Việt Nam tìm thấy rất nhiều hóa thạch sinh vật biển như san hô, tay cuộn, hai mảnh vỏ, ammonite hay các loài cá cổ. Điều này phản ánh việc nhiều khu vực từng chìm dưới đại dương thay vì là môi trường sống của các loài khủng long trên cạn.
Ngoài ra, việc tìm kiếm hóa thạch khủng long đòi hỏi thời gian, kinh phí và nhân lực rất lớn. Ở nhiều quốc gia, những phát hiện nổi tiếng là kết quả của hàng chục năm khảo sát liên tục. Việt Nam mới chỉ phát triển ngành cổ sinh vật học động vật có xương sống trong quy mô khiêm tốn so với các nước có truyền thống nghiên cứu lâu đời. Không loại trừ khả năng những hóa thạch khủng long vẫn đang nằm sâu trong lòng đất, chờ được phát hiện.
Dù chưa tìm thấy xương khủng long, Việt Nam không phải hoàn toàn thiếu dấu tích của thế giới Mesozoi. Các nhà khoa học đã phát hiện nhiều hóa thạch thực vật cổ, hóa thạch sinh vật biển và các lớp đá có niên đại trùng với thời đại khủng long. Những phát hiện này giúp tái hiện môi trường cổ của khu vực và chứng minh rằng hệ sinh thái khi ấy rất phong phú. Nếu điều kiện bảo tồn thuận lợi hơn ở một số nơi, khả năng tìm thấy hóa thạch khủng long trong tương lai là hoàn toàn có cơ sở.
Một số chuyên gia cho rằng các lưu vực trầm tích lục địa ở miền Bắc và miền Trung Việt Nam có thể là những địa điểm đầy hứa hẹn. Công nghệ hiện đại như ảnh vệ tinh, radar xuyên đất, mô hình địa chất ba chiều hay trí tuệ nhân tạo cũng đang hỗ trợ các nhà nghiên cứu xác định những khu vực có tiềm năng chứa hóa thạch mà trước đây rất khó nhận biết.
Lịch sử cổ sinh vật học thế giới đã nhiều lần chứng minh rằng những phát hiện lớn thường đến vào thời điểm ít ai ngờ nhất. Nhiều loài khủng long nổi tiếng ngày nay từng được phát hiện tình cờ trong các mỏ đá, công trường xây dựng hoặc khi người dân đào giếng. Vì thế, việc Việt Nam chưa có hóa thạch khủng long không đồng nghĩa với việc chúng chưa từng tồn tại nơi đây.
Cho đến hiện tại, câu trả lời khoa học thận trọng nhất là: chưa có bằng chứng trực tiếp cho thấy khủng long từng sống ở Việt Nam, nhưng mọi hiểu biết về địa chất và sự phân bố của khủng long trong khu vực đều cho thấy khả năng đó rất cao. Có lẽ dưới một ngọn núi đá vôi, trong một lớp sa thạch cổ hay giữa những cánh rừng chưa được khảo sát kỹ, bộ xương của "cư dân" Việt Nam từ hơn 66 triệu năm trước vẫn đang lặng lẽ nằm chờ ngày được con người tìm thấy.
