Nằm trên vùng đất cao nguyên Anatolia thuộc miền đông nam Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, Göbekli Tepe được xem là một trong những phát hiện khảo cổ gây chấn động nhất thế kỷ XX. Công trình này có niên đại khoảng 11.000–12.000 năm trước, xuất hiện vào thời kỳ con người vẫn chủ yếu sống bằng săn bắt, hái lượm. Điều khiến các nhà khoa học kinh ngạc là quy mô và sự tinh vi của nó dường như vượt xa những gì người ta từng nghĩ về các xã hội săn bắt hái lượm thời kỳ đầu.
Ảnh: historyanswers.co
Göbekli Tepe bao gồm nhiều vòng đá khổng lồ với những cột đá hình chữ T cao tới hơn 5 mét, nặng hàng chục tấn. Trên các cột đá là những hình chạm khắc tinh xảo về cáo, rắn, chim, bò rừng và nhiều loài động vật khác. Việc chế tác, vận chuyển và dựng nên những khối đá khổng lồ này đòi hỏi sự phối hợp của rất nhiều người trong thời gian dài.
Ảnh: turkiyegazetesi.com
Một trong những câu hỏi lớn nhất là: Ai đã xây dựng Göbekli Tepe và họ có tổ chức xã hội đến mức nào? Trong thời gian dài, giới khảo cổ cho rằng các công trình quy mô lớn chỉ xuất hiện sau khi con người phát triển nông nghiệp và hình thành các cộng đồng định cư. Tuy nhiên, Göbekli Tepe cho thấy những nhóm người săn bắt hái lượm có thể đã sở hữu khả năng tổ chức phức tạp từ rất sớm.
Các nhà nghiên cứu cho rằng, những người xây dựng nơi đây có thể không phải là một cộng đồng cố định quanh năm, mà là sự tập hợp của nhiều nhóm người khác nhau trong khu vực. Họ có thể gặp nhau theo mùa để thực hiện các nghi lễ, trao đổi thông tin, chia sẻ nguồn lực và cùng xây dựng công trình. Điều này cho thấy xã hội của họ đã có sự phân công lao động nhất định, với những người đảm nhiệm việc khai thác đá, chạm khắc, vận chuyển và tổ chức hoạt động tập thể.
Ảnh: poznaj-swiat
Tuy nhiên, Göbekli Tepe không nhất thiết chứng minh rằng nơi đây từng có một "nền văn minh bị lãng quên". Các nhà khảo cổ hiện nay thận trọng hơn và cho rằng công trình này phản ánh khả năng hợp tác đáng kinh ngạc của con người thời tiền sử, chứ không phải một xã hội đô thị phát triển như các nền văn minh sau này.
Bí ẩn lớn nhất vẫn còn nằm ở mục đích thực sự của Göbekli Tepe. Đây có thể là một trung tâm nghi lễ, nơi tổ tiên của các cộng đồng cổ đại tụ họp để thực hiện nghi thức tôn giáo và duy trì liên kết xã hội. Dù câu trả lời cuối cùng chưa rõ ràng, phát hiện này đã thay đổi cách con người nhìn nhận về tổ tiên của mình.
Göbekli Tepe cho thấy trí tưởng tượng, niềm tin và khả năng hợp tác không phải là sản phẩm chỉ xuất hiện khi con người có thành phố hay nhà nước. Từ hàng nghìn năm trước khi lịch sử được ghi chép, con người đã có khả năng tạo nên những công trình thể hiện tham vọng và sức mạnh cộng đồng đáng kinh ngạc.
