Giá điện sẽ được thiết kế theo các khung giờ cao điểm, bình thường và thấp điểm

Bộ Công Thương vừa gửi Bộ Tư pháp thẩm định hồ sơ dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực. Trong đó, đề xuất hoàn thiện cơ chế giá bán lẻ điện đối với khách hàng sử dụng điện sinh hoạt nhận được nhiều sự quan tâm.

Theo đó, Luật sửa đổi chỉ quy định các nguyên tắc chung về cơ chế giá điện, còn việc xây dựng và điều chỉnh biểu giá bán lẻ điện sẽ giao Chính phủ quy định nhằm bảo đảm tính linh hoạt, phù hợp với từng giai đoạn phát triển của thị trường điện.

Bộ Công Thương cho biết hiện nay khách hàng sinh hoạt chủ yếu áp dụng biểu giá bán lẻ điện bậc thang, trong khi phụ tải khu vực dân cư ngày càng chiếm tỷ trọng lớn và tập trung vào các khung giờ cao điểm, gây áp lực lên hệ thống điện. Vì vậy, cơ quan soạn thảo đề xuất nghiên cứu áp dụng cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng (Time of Use - TOU) đối với khách hàng sinh hoạt.

Theo định hướng này, giá điện sẽ được thiết kế theo các khung giờ cao điểm, bình thường và thấp điểm, qua đó khuyến khích người dân dịch chuyển nhu cầu sử dụng điện, sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả và góp phần giảm áp lực vận hành hệ thống. Bộ Công Thương cũng đề xuất tiếp tục duy trì chính sách hỗ trợ tiền điện đối với hộ nghèo, hộ chính sách và các đối tượng yếu thế.

Hiện, giá điện theo thời gian sử dụng (cao, thấp điểm và bình thường) chủ yếu áp dụng với khách hàng sản xuất, kinh doanh. Còn hộ gia đình, tiền điện vẫn được tính theo biểu giá bán lẻ sinh hoạt bậc thang.

Theo Bộ Công Thương, cơ chế này phù hợp với các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, nơi nhu cầu điện tăng trưởng ở mức cao, thường xuyên trên 10% mỗi năm và có cường độ sử dụng năng lượng lớn. Biểu giá bậc thang khuyến khích người dân sử dụng năng lượng tiết kiệm, hỗ trợ các hộ thu nhập thấp tiếp cận điện năng ở mức cần thiết, phù hợp khả năng chi trả.

Theo cơ quan soạn thảo, việc hoàn thiện cơ chế giá điện là một bước trong lộ trình phát triển thị trường điện cạnh tranh theo chủ trương của Bộ Chính trị, hướng tới phản ánh đầy đủ hơn chi phí cung ứng điện, tăng tính minh bạch trong điều hành giá và từng bước giảm tình trạng bù chéo giữa các nhóm khách hàng.

Một điểm mới được cộng đồng doanh nghiệp đánh giá có thể tháo gỡ đáng kể nút thắt đầu tư là thay đổi cơ chế xác lập giá điện đối với các dự án điện được lựa chọn thông qua đấu thầu.

Theo Bộ Công Thương, hiện nay sau khi nhà đầu tư trúng thầu, các bên vẫn phải tiếp tục đàm phán giá điện trước khi ký hợp đồng mua bán điện. Quy trình này khiến nhiều dự án kéo dài thời gian hoàn tất thủ tục, làm chậm tiến độ đầu tư. Để khắc phục, dự thảo Luật đề xuất giá điện trúng thầu sẽ là căn cứ để ký hợp đồng mua bán điện, không phải trải qua thêm bước đàm phán giá như hiện nay.

Theo đánh giá của cơ quan soạn thảo, quy định mới sẽ giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư, giảm rủi ro cho nhà đầu tư, đồng thời đẩy nhanh tiến độ đưa các dự án nguồn điện vào vận hành trong bối cảnh nhu cầu điện của nền kinh tế tiếp tục tăng cao.

Dự thảo Luật cũng bổ sung và hoàn thiện nhiều quy định nhằm thúc đẩy phát triển các nguồn điện sạch. Đối với điện mặt trời mái nhà, dự thảo tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý đối với mô hình tự sản xuất, tự tiêu thụ và hệ thống lưu trữ điện, đồng thời làm rõ hơn các quy định liên quan đến cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) giữa đơn vị phát điện và khách hàng sử dụng điện lớn.

Bộ Công Thương cũng đề xuất bổ sung các quy định để thể chế hóa chủ trương phát triển điện từ rác thải đô thị, chất thải rắn và sinh khối theo Nghị quyết 70-NQ/TW. Theo cơ quan soạn thảo, việc bổ sung quy định trong Luật Điện lực sẽ tạo cơ sở pháp lý để phát triển các dự án xử lý rác kết hợp phát điện, góp phần vừa giải quyết bài toán môi trường, vừa bổ sung nguồn điện sạch cho hệ thống

Theo Bộ Công Thương, việc sửa đổi Luật Điện lực lần này nhằm tạo hành lang pháp lý thông thoáng hơn cho phát triển ngành điện, bảo đảm cung ứng điện ổn định, an toàn, đồng thời huy động hiệu quả nguồn lực xã hội đầu tư vào các dự án điện để đáp ứng mục tiêu tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn tới.

Điều chỉnh giờ cao điểm không làm thay đổi mức giá điện hiện hành

Theo Công ty TNHH MTV Vận hành Hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO), việc điều chỉnh này không làm thay đổi mức giá điện hiện hành, không làm tăng số giờ cao điểm và hầu như không ảnh hưởng đến các gia đình sử dụng điện sinh hoạt.

Nguyên nhân là việc điều chỉnh khung giờ cao điểm - thấp điểm chỉ áp dụng đối với các khách hàng đang sử dụng điện theo biểu giá theo thời gian sử dụng điện (TOU), chủ yếu là nhóm khách hàng sản xuất, kinh doanh. Đối với phần lớn gia đình sử dụng điện sinh hoạt theo biểu giá bán lẻ điện thông thường, việc điều chỉnh không làm thay đổi cách tính tiền điện và không ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí sử dụng điện.

Theo NSMO, biểu giá bán lẻ điện theo thời gian sử dụng (Time-of-Use – TOU) là một trong những công cụ quản lý nhu cầu điện năng được áp dụng rộng rãi trên thế giới nhằm điều tiết phụ tải, nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống điện và tối ưu hóa chi phí sử dụng điện của khách hàng. Thông qua cơ chế giá điện khác nhau theo từng khoảng thời gian trong ngày, khách hàng được khuyến khích điều chỉnh hành vi tiêu dùng điện theo hướng phù hợp hơn với điều kiện vận hành của hệ thống điện.

Trong quá trình vận hành hệ thống điện, phụ tải tiêu thụ điện không phân bố đồng đều theo thời gian mà thường xuất hiện các khoảng thời gian có nhu cầu sử dụng điện tăng cao, được gọi là giờ cao điểm. Để phản ánh chi phí cung cấp điện thực tế và khuyến khích khách hàng dịch chuyển phụ tải, nhiều quốc gia đã áp dụng biểu giá điện theo thời gian sử dụng TOU.

Tại Việt Nam, biểu giá điện theo giờ cao điểm, bình thường và thấp điểm những năm qua đã góp phần tích cực trong việc điều chỉnh hành vi tiêu thụ điện của các khách hàng sản xuất lớn. Khung giờ cao điểm đang áp dụng được quy định tại Thông tư số 16/2014/TT-BCT với hai khoảng thời gian từ 9h30 đến 11h30 và từ 17h00 đến 20h00. Cơ chế này được xây dựng trên cơ sở đặc điểm phụ tải và cơ cấu nguồn điện của hơn một thập kỷ trước. Tuy nhiên, kể từ năm 2018 đến nay, hệ thống điện Việt Nam đã chứng kiến những thay đổi sâu sắc cả về phía nguồn và phía phụ tải.

Về nguồn điện, công suất đặt năng lượng tái tạo đã tăng từ khoảng 583 MW năm 2018 lên gần 23.833 MW vào cuối năm 2025, tương đương mức tăng hơn 40 lần. Đặc biệt, điện mặt trời đã trở thành nguồn cung đáng kể trong các giờ ban ngày, làm thay đổi hoàn toàn mô hình huy động nguồn điện truyền thống.

Về phía phụ tải, tỷ trọng điện năng tiêu thụ của khu vực công nghiệp đã tăng từ khoảng 30% lên trên 50% tổng sản lượng điện thương phẩm, trong khi tỷ trọng điện sinh hoạt giảm từ khoảng 50% xuống còn khoảng 33%. Điều này làm thay đổi đáng kể hình dạng đường cong phụ tải hệ thống. Kết quả là các khung giờ từng được xác định là cao điểm trước đây không còn hoàn toàn trùng khớp với các khoảng thời gian hệ thống thực sự chịu áp lực lớn nhất.

Trong nhiều ngày mùa nóng, phụ tải cực đại lại xuất hiện vào các giờ chiều tối khi nguồn điện mặt trời suy giảm nhanh, trong khi nhu cầu sử dụng điện sinh hoạt tăng mạnh. Đây cũng là thời điểm hệ thống phải huy động các nguồn điện linh hoạt có chi phí cao hơn như tua-bin khí chu trình hỗn hợp, LNG hoặc thậm chí các nguồn dầu dự phòng. Đối với mùa lạnh, do yếu tố mùa và thói quen sinh hoạt của người dân, nhu cầu tiêu thụ điện của các miền trùng nhau làm phụ tải 18h-19h tăng cao trong thời gian ngắn tạo thành đỉnh nhọn.

NSMO cho rằng, việc điều chỉnh khung giờ cao điểm là yêu cầu tất yếu để bảo đảm tín hiệu giá điện phản ánh chính xác hơn chi phí biên của hệ thống điện. Dưới góc độ vận hành hệ thống điện, không phải mọi kWh điện đều có cùng “chi phí”. Một kWh tiêu thụ vào ban ngày khi có nguồn điện mặt trời hỗ trợ sẽ khác với một kWh tiêu thụ vào buổi tối khi điện mặt trời suy giảm nhanh, nhu cầu tiêu thụ điện lại tăng cao và hệ thống phải huy động thêm các nguồn điện linh hoạt với giá cao để đáp ứng. Vì vậy, việc điều chỉnh khung giờ sử dụng điện trong ngày không đơn thuần là thay đổi cách tính giá điện mà nhằm đưa tín hiệu giá điện đến gần hơn với thực tế vận hành của hệ thống điện.

Mục tiêu quan trọng nhất của biểu giá điện theo thời gian sử dụng là tạo động lực kinh tế để khách hàng dịch chuyển nhu cầu sử dụng điện khỏi các thời điểm hệ thống chịu áp lực cao. Khi khung giờ cao điểm được xác định phù hợp với diễn biến phụ tải thực tế, tín hiệu giá điện sẽ tác động trực tiếp đến quyết định sản xuất của khách hàng. Điều này góp phần làm giảm công suất cực đại của hệ thống hoặc chuyển công suất cực đại sang các khung giờ hệ thống “dư dả” hơn, cải thiện hệ số phụ tải và nâng cao hiệu quả sử dụng cơ sở hạ tầng điện.

Đối với Việt Nam, nơi tỷ trọng điện mặt trời ngày càng lớn, ý nghĩa của việc điều chỉnh phụ tải càng trở nên rõ nét. Trong nhiều ngày nắng, hệ thống điện có thể huy động hàng chục nghìn MW điện mặt trời vào buổi trưa. Nếu nhu cầu phụ tải không tăng tương ứng, một phần nguồn năng lượng sạch này có thể không được khai thác tối ưu hoặc phải giảm phát.

Trong khi đó, vào buổi tối, khi điện mặt trời không còn đóng góp cho hệ thống, ngành điện lại phải huy động các nguồn LNG, khí hoặc dầu với chi phí cao hơn nhiều lần. Việc dịch chuyển phụ tải từ buổi tối sang ban ngày thực chất là chuyển nhu cầu điện từ thời điểm sử dụng nguồn điện đắt hơn sang thời điểm sử dụng nguồn điện rẻ hơn và sạch hơn.

Theo đánh giá của NSMO, khi tín hiệu giá điện phản ánh đúng điều kiện vận hành thực tế, khách hàng sẽ có thêm động lực để dịch chuyển phụ tải, tối ưu hóa lịch sản xuất, tăng cường sử dụng các giải pháp lưu trữ năng lượng và đầu tư công nghệ quản lý năng lượng hiện đại.

Trong quá trình nghiên cứu điều chỉnh khung giờ sử dụng điện, NSMO đã thực hiện nhiều phân tích, đánh giá trên cơ sở dữ liệu vận hành thực tế. Theo NSMO, khối sinh hoạt có ảnh hưởng lớn đến biểu đồ phụ tải chung nhưng không thuộc đối tượng áp dụng biểu giá điện theo thời gian sử dụng và không bị tác động trực tiếp bởi khung giờ mới. Trong khi đó, nhóm khách hàng công nghiệp và sản xuất có tỷ trọng lớn, tác động mạnh tới hình dạng biểu đồ phụ tải hệ thống.

Dữ liệu vận hành cho thấy phụ tải công nghiệp thường tăng mạnh từ 6-7h sáng và đạt đỉnh vào khoảng 8-9h, sau đó giảm dần khi bước vào khung giờ cao điểm buổi sáng. Sau giờ nghỉ trưa, phụ tải tăng trở lại từ khoảng 13h và đạt đỉnh vào khoảng 14-15h trước khi giảm dần khi bước sang khung giờ cao điểm buổi tối.

Đối với các ngành sử dụng nhiều điện như sắt thép, chế biến thực phẩm và đồ uống, tác động của biểu giá điện theo thời gian sử dụng thể hiện khá rõ. Theo NSMO, phụ tải ngành sắt thép thường giảm khoảng 400-500 MW trong mỗi khung giờ cao điểm. Đối với ngành chế biến thực phẩm và đồ uống, mức giảm dao động từ 400-1.000 MW. Những số liệu này cho thấy cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng đã tạo ra tác động thực tế đối với hành vi sử dụng điện của doanh nghiệp.

NSMO ước tính, nếu việc điều chỉnh khung giờ cao điểm giúp dịch chuyển khoảng 3-5% phụ tải buổi tối sang ban ngày, công suất đỉnh của hệ thống có thể giảm từ 450-750 MW. Trong trường hợp tỷ lệ dịch chuyển đạt khoảng 10%, mức giảm công suất đỉnh có thể lên tới khoảng 1.500 MW, tương đương công suất của một nhà máy điện quy mô lớn. Lợi ích này không chỉ giúp giảm nhu cầu huy động các nguồn điện có chi phí cao mà còn giảm áp lực đầu tư nguồn điện và lưới điện chỉ để đáp ứng các đỉnh phụ tải diễn ra trong thời gian ngắn.

Theo đánh giá của NSMO, chỉ riêng phần chi phí mua điện tránh được nhờ giảm huy động các nguồn LNG hoặc dầu vào buổi tối và thay thế bằng nguồn điện mặt trời ban ngày cũng có thể mang lại giá trị từ hàng tỷ đến hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm tùy thuộc mức độ dịch chuyển phụ tải.

Tuy nhiên, lợi ích lớn hơn nằm ở việc giảm nguy cơ thiếu điện. Theo phương pháp đánh giá giá trị điện năng không được cung cấp (VoLL), tổn thất kinh tế do thiếu điện tại Việt Nam được nhiều chuyên gia ước tính trong khoảng từ 20.000-100.000 đồng cho mỗi kWh điện không được cung cấp.

Tại Liên minh châu Âu, mức VoLL phổ biến dao động từ 4-69 EUR/kWh. Tại Hoa Kỳ, con số này vào khoảng 3-4 USD/kWh. Đối với các lĩnh vực có yêu cầu độ tin cậy đặc biệt cao như trung tâm dữ liệu, thiệt hại có thể lên tới 100-1.000 USD/kWh. Với các nhà máy sản xuất chip và bán dẫn, tổn thất còn có thể lớn hơn nhiều lần. Điều đó cho thấy bất kỳ giải pháp nào giúp giảm áp lực công suất đỉnh, giảm nguy cơ thiếu điện và nâng cao độ tin cậy cung cấp điện đều mang lại lợi ích kinh tế - xã hội rất lớn.

NSMO cho biết, điều chỉnh khung giờ cao điểm không nhằm tăng chi phí sử dụng điện của khách hàng mà tạo điều kiện để khách hàng chủ động quản trị chi phí năng lượng hiệu quả hơn. Việc loại bỏ khung giờ cao điểm buổi sáng giúp nhiều doanh nghiệp thuận lợi hơn trong việc bố trí kế hoạch sản xuất liên tục vào thời gian làm việc thông thường. Đồng thời, các khách hàng có khả năng linh hoạt trong vận hành hoàn toàn có thể tận dụng chênh lệch giá điện giữa các khung giờ để giảm chi phí sản xuất.

Kinh nghiệm triển khai chương trình điều chỉnh phụ tải trong thời gian qua cho thấy cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam đã từng bước thích ứng với cơ chế này. Hơn 17.000 khách hàng đã tham gia các chương trình điều chỉnh phụ tải tự nguyện, trong đó trên 13.000 khách hàng cam kết dịch chuyển phụ tải khỏi các giờ cao điểm khi hệ thống cần hỗ trợ. Điều này cho thấy phía nhu cầu hoàn toàn có thể trở thành một nguồn lực quan trọng trong vận hành hệ thống điện hiện đại.

Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng diễn ra ngày càng mạnh mẽ, việc điều chỉnh khung giờ cao điểm không đơn thuần là thay đổi về biểu giá điện mà còn là giải pháp nhằm bảo đảm cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng phản ánh đúng thực tế vận hành của hệ thống điện Việt Nam. Qua đó góp phần nâng cao hiệu quả khai thác năng lượng tái tạo, giảm áp lực công suất đỉnh, hạn chế huy động các nguồn điện chi phí cao, giảm nguy cơ thiếu điện và hướng tới vận hành hệ thống điện an toàn, kinh tế, bền vững hơn trong dài hạn.

>>> Mời độc giả xem thêm video để không còn những vụ tử vong oan uổng, đau lòng: