Năm 221 trước Công nguyên, Doanh Chính hoàn thành điều mà nhiều thế hệ quân vương thời Chiến Quốc không thể làm được: tiêu diệt sáu nước chư hầu, thống nhất Trung Hoa và tự xưng là Tần Thủy Hoàng – vị hoàng đế tập quyền đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc. Ông xây dựng một nhà nước tập quyền chưa từng có, đặt trung tâm quyền lực tại Hàm Dương, thống nhất chữ viết, tiền tệ, đơn vị đo lường và tổ chức lại đất nước thành hệ thống quận huyện. Nếu nhìn theo lẽ thông thường, một vị vua vừa thống nhất thiên hạ hẳn phải ngồi vững trên ngai vàng, điều hành đế quốc từ kinh đô. Nhưng Tần Thủy Hoàng lại làm điều ngược lại.

Chỉ trong khoảng một thập niên cuối đời, Tần Thủy Hoàng thực hiện năm chuyến tuần du quy mô lớn, liên tục rời Hàm Dương để đi khắp những vùng đất vừa bị chinh phục. Các chuyến đi diễn ra vào những năm 220, 219, 218, 215 và 210 trước Công nguyên. Sử ký của Tư Mã Thiên ghi lại rằng những hành trình này đặc biệt hướng về phía đông, nơi từng là lãnh địa của các nước Tề, Yên, Triệu và các thế lực cũ của thời Chiến Quốc.

Vậy tại sao một hoàng đế sở hữu quyền lực tuyệt đối lại thích “rong ruổi” như vậy?

Câu trả lời đầu tiên nằm ở chính bản chất của đế quốc Tần. Tần Thủy Hoàng không chỉ chinh phục các nước đối thủ bằng quân đội, mà còn phải biến một vùng đất vốn tồn tại hàng trăm năm dưới những chế độ khác nhau thành một quốc gia thống nhất. Những người dân từng là thần dân của Hàn, Triệu, Ngụy, Sở, Yên hay Tề chưa chắc đã lập tức xem mình là người Tần.

Bởi vậy, việc hoàng đế đích thân xuất hiện tại những vùng đất mới sáp nhập mang ý nghĩa chính trị rất lớn. Đó là cách ông cho các quan lại và dân chúng thấy rằng quyền lực của triều đình Tần không chỉ tồn tại ở Hàm Dương. Hoàng đế có thể xuất hiện ở tận Sơn Đông, Hà Nam hay vùng phía nam, kiểm tra việc cai trị, dựng bia ghi công và phát đi thông điệp rằng sáu nước cũ đã thực sự biến mất.

Những bia đá mà Tần Thủy Hoàng cho khắc trên đường tuần du chính là một dạng “tuyên truyền chính trị” của thời cổ đại. Nội dung ca ngợi công lao thống nhất thiên hạ, nhấn mạnh trật tự mới và quyền lực của nhà Tần. Những dấu tích ấy còn trở thành một trong những nguồn tư liệu quan trọng giúp hậu thế hiểu cách triều đình Tần tự mô tả thành tựu của mình.

Nhưng tuần du không đơn thuần là những chuyến công cán. Đằng sau các cuộc hành trình còn có một lớp ý nghĩa thần bí.

Sau khi thống nhất thiên hạ, Tần Thủy Hoàng phải đối mặt với một câu hỏi khó hơn cả việc đánh bại sáu nước: vì sao ông có quyền cai trị toàn bộ thiên hạ?

Ông không còn là “vua nước Tần” mà trở thành “Hoàng đế” đầu tiên. Để củng cố tính chính danh, ông tìm kiếm sự xác nhận không chỉ từ con người mà còn từ thế giới thần linh. Một trong những nơi ông hướng tới là núi Thái Sơn.

Năm 219 trước Công nguyên, trong chuyến tuần du phương Đông, Tần Thủy Hoàng tới Thái Sơn và tiến hành nghi lễ Phong Thiện. Trong quan niệm cổ đại, “Phong” là nghi lễ trên đỉnh núi nhằm báo cáo công lao với Trời, còn “Thiện” gắn với việc tạ ơn Đất. Việc một vị hoàng đế vừa thống nhất thiên hạ thực hiện nghi lễ này có thể được hiểu như một tuyên bố rằng quyền lực của ông đã được Trời và Đất chứng giám.

Điều đáng nói là nghi lễ của Tần Thủy Hoàng không hoàn toàn tuân theo những nghi thức mà các học giả Nho gia đương thời mong muốn. Ông dường như chủ động lựa chọn cách thức phù hợp với hệ tư tưởng và nghi lễ của nhà Tần. Điều này phản ánh một đặc điểm quan trọng trong tính cách của ông: Tần Thủy Hoàng không muốn kế thừa hoàn toàn trật tự cũ, mà muốn tạo ra một trật tự mới với bản thân đứng ở trung tâm.

Thế nhưng càng đi về phía đông, một mục đích khác càng trở nên rõ ràng: tìm kiếm sự bất tử.

Từ lâu, vùng duyên hải phía đông Trung Hoa đã lưu truyền những câu chuyện về các tiên nhân sống trên các hòn đảo thần bí giữa biển. Sử ký kể rằng các phương sĩ nói với Tần Thủy Hoàng về ba ngọn núi thần Bồng Lai, Phương Trượng và Doanh Châu, nơi các tiên nhân cư trú và có thuốc trường sinh. Những hòn đảo này được mô tả như một thế giới khác, nơi có cung điện bằng vàng bạc và linh dược có thể giúp con người thoát khỏi cái chết.

Tần Thủy Hoàng vốn là người từng sống giữa chiến tranh, chứng kiến vô số người chết. Sau khi nắm quyền tuyệt đối, ông có thể kiểm soát quân đội, luật pháp, quan lại và hàng triệu dân chúng, nhưng có một thứ ông không thể ra lệnh: cái chết.

Đó có lẽ là nghịch lý lớn nhất trong cuộc đời vị hoàng đế này. Ông có thể bắt cả thiên hạ phục tùng nhưng không thể bắt thời gian dừng lại.

Năm 219 trước Công nguyên, phương sĩ Từ Thị, thường được biết đến với tên Từ Phúc, dâng lời tâu rằng ngoài biển có ba ngọn núi thần và xin được ra biển tìm tiên nhân. Tần Thủy Hoàng chấp thuận, phái Từ Phúc cùng hàng nghìn nam nữ trẻ tuổi ra biển. Sử ký ghi nhận việc Từ Thị được phái đi tìm tiên nhân; những câu chuyện về con số chính xác 3.000 nam và 3.000 nữ xuất hiện trong các truyền thống và ghi chép khác nhau.

Từ đây, những chuyến tuần du của Tần Thủy Hoàng dường như ngày càng mang màu sắc của một cuộc săn tìm sự bất tử.

Ông đến Lang Nha, rồi tới Kiệt Thạch; nhiều lần tiếp cận vùng biển phía đông và kiểm tra các phương sĩ được phái đi tìm tiên dược. Sử ký cho thấy sự quan tâm của ông đối với những câu chuyện về tiên đảo và trường sinh không phải là chi tiết được hậu thế dựng lên hoàn toàn, mà thực sự xuất hiện trong các ghi chép cổ.

Nhưng những chuyến đi ấy cũng có mặt trái. Để một hoàng đế có thể liên tục di chuyển trên một đế quốc rộng lớn, triều đình phải xây dựng đường sá, trạm dịch, nơi nghỉ và hệ thống phục vụ đoàn tùy tùng. Cùng với các công trình khổng lồ khác như lăng mộ và hệ thống phòng thủ phía bắc, những dự án này đòi hỏi nguồn nhân lực và vật lực rất lớn. Các công trình dưới thời Tần đã đặt gánh nặng đáng kể lên dân chúng, góp phần tạo nên sự bất mãn đối với chế độ.

Trớ trêu hơn, chính việc đi tuần để thể hiện quyền lực lại khiến Tần Thủy Hoàng trở thành mục tiêu của những kẻ muốn lật đổ nhà Tần.

Năm 218 trước Công nguyên, trong chuyến tuần du về phía đông, đoàn xa giá của ông đi qua Bác Lãng Sa. Tại đây, Trương Lương – hậu duệ của một gia đình quý tộc nước Hàn – đã tổ chức một vụ ám sát nhằm trả thù cho sự diệt vong của quê hương. Trương Lương thuê một lực sĩ sử dụng một chiếc thiết chùy khổng lồ phục kích đoàn xe. Khi đoàn xa giá xuất hiện, người này ném chiếc chùy vào một cỗ xe mà họ tưởng là xe của hoàng đế. Cỗ xe bị phá hủy, nhưng Tần Thủy Hoàng thực tế đang ở một chiếc xe khác và thoát chết. Đây không phải chuyện nhỏ.

Một đế quốc vừa thống nhất đã chứng kiến ngay trên đường tuần du rằng lòng trung thành của các quý tộc cũ vẫn chưa biến mất. Sau vụ ám sát, Tần Thủy Hoàng cho truy bắt hung thủ trên quy mô lớn. Trương Lương thoát được và về sau trở thành một trong những nhân vật quan trọng nhất giúp Lưu Bang lập nên nhà Hán.

Có thể nói, cuộc tuần du của Tần Thủy Hoàng vô tình tạo ra một cuộc gặp gỡ gián tiếp với một trong những đối thủ tương lai của nhà Tần: Trương Lương.

Nếu Trương Lương là bóng ma của quá khứ, thì Lý Tư và Triệu Cao lại là hai nhân vật sẽ quyết định tương lai của đế quốc.

Việc hoàng đế liên tục rời kinh đô khiến triều đình đi cùng ông trở thành một “triều đình di động”. Những người có thể tiếp cận trực tiếp với Tần Thủy Hoàng vì thế nắm giữ quyền lực đặc biệt. Trong số đó nổi bật là Thừa tướng Lý Tư và hoạn quan Triệu Cao.

Lý Tư là một trong những kiến trúc sư quan trọng của nhà nước Tần. Ông ủng hộ chế độ tập quyền, góp phần thúc đẩy việc thống nhất các quy chuẩn trên toàn đế quốc. Triệu Cao thì giữ vị trí gần gũi với hoàng đế và đặc biệt có ảnh hưởng đối với Hồ Hợi, người con trai thứ của Tần Thủy Hoàng.

Sự kết hợp giữa quyền lực của Lý Tư, ảnh hưởng của Triệu Cao và khoảng cách của đoàn tuần du với trung tâm Hàm Dương về sau đã tạo ra một trong những màn cung đình bí hiểm nhất lịch sử Trung Quốc.

Năm 210 trước Công nguyên, trong chuyến tuần du thứ năm, Tần Thủy Hoàng đột ngột lâm bệnh và qua đời tại Sa Khâu khi đoàn xa giá vẫn còn cách kinh đô rất xa. Sử ký ghi nhận cái chết của ông xảy ra trên đường trở về sau chuyến đi về phía đông và nam, trong khi những truyền thuyết hậu thế thường gắn cái chết ấy với nỗi ám ảnh tìm thuốc trường sinh.

Chính từ khoảnh khắc này, “triều đình trên đường” biến thành một sân khấu chính trị đầy chết chóc.

Theo truyền thống sử liệu, Triệu Cao và Lý Tư không lập tức công bố cái chết của hoàng đế. Họ lo sợ nếu tin dữ được truyền ra khi đoàn xe còn cách Hàm Dương quá xa, đế quốc có thể rơi vào hỗn loạn. Từ khoảng cách ấy, họ có thời gian kiểm soát thông tin và can thiệp vào vấn đề kế vị.

Người con trưởng Phù Tô vốn được xem là nhân vật có khả năng kế vị nhưng đang ở phương bắc cùng Mông Điềm. Triệu Cao sau đó thuyết phục Lý Tư tham gia vào việc sửa đổi chiếu thư, buộc Phù Tô phải tự sát và đưa Hồ Hợi lên ngôi. Đây là một trong những biến cố được các sử gia đời sau xem là bước ngoặt dẫn tới sự sụp đổ của nhà Tần.

Câu chuyện nổi tiếng rằng thi thể Tần Thủy Hoàng được vận chuyển trong đoàn xe cùng những thùng cá để che giấu mùi tử thi cũng bắt nguồn từ sử liệu. Dù nhiều chi tiết đã được hậu thế kể lại theo hướng ly kỳ, điều cốt lõi vẫn rất đáng chú ý: cái chết của vị hoàng đế xảy ra trong lúc ông đang ở xa trung tâm quyền lực, tạo điều kiện cho một nhóm nhỏ cận thần kiểm soát thông tin về người đã chết và quyết định ai sẽ trở thành người kế vị. Chỉ vài năm sau, nhà Tần sụp đổ.

Từ đây nhìn lại, những chuyến tuần du của Tần Thủy Hoàng mang một nghịch lý đáng sợ. Ban đầu, chúng là công cụ để củng cố quyền lực: hoàng đế đi tới đâu, quyền lực trung ương được khẳng định tới đó. Ông dùng những chuyến đi để kiểm tra lãnh thổ, thị uy, thực hiện nghi lễ, khắc bia ghi công và củng cố tính chính danh của đế quốc mới.

Nhưng về cuối đời, tuần du lại ngày càng gắn với nỗi sợ chết và khát vọng trường sinh. Biển phía đông không chỉ là biên giới địa lý mà còn trở thành cánh cửa dẫn tới thế giới thần tiên trong trí tưởng tượng của ông. Từ Phúc ra biển, các phương sĩ được triệu tập, những ngọn núi thần được tìm kiếm, còn bản thân Tần Thủy Hoàng không ngừng rời xa Hàm Dương.

Có lẽ bi kịch lớn nhất của vị hoàng đế đầu tiên không nằm ở việc ông đi quá nhiều, mà ở chỗ ông càng đi càng xa khỏi thứ mình tưởng rằng có thể kiểm soát.

(Theo Qoura)