Ngày 22/10, thông tin về một hố sụt khổng lồ mới được phát hiện tại khu vực Chà Nòi – Khe Gát, thuộc Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Trị, thu hút sự chú ý của những người yêu thiên nhiên và khám phá. Theo công bố của công ty thám hiểm Jungle Boss, hố có miệng hình bầu dục, sâu khoảng 120 m, diện tích khoảng 2,18 ha và chưa được đặt tên. Vị trí phát hiện nằm tại khoảnh 8, tiểu khu 603, thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của vườn quốc gia.

Phát hiện này gợi nhắc rằng dưới những tán rừng tưởng chừng nguyên vẹn, địa hình Trái Đất có thể ẩn chứa những cấu trúc sâu rộng hình thành qua hàng triệu năm. Trên thế giới, nhiều hố sụt nổi tiếng nằm giữa các khu bảo tồn thiên nhiên, vừa là kỳ quan địa chất vừa đặt ra những câu hỏi về sự vận động của đá, nước và các hệ sinh thái biệt lập.

Toàn cảnh hố sụt có diện tích 2,18 ha tại khu vực Chà Nòi - Khe Gát, thuộc Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Trị. Ảnh: Jungle Boss.

Khi mặt đất mở ra những vực sâu bí ẩn

Hố sụt là dạng địa hình trũng sâu hình thành khi đất đá trên bề mặt sụp xuống khoảng trống bên dưới hoặc bị nước hòa tan, cuốn trôi theo thời gian. Quá trình này thường diễn ra tại các vùng đá vôi, nơi nước mưa thấm qua những khe nứt, hòa tan đá và dần tạo nên hệ thống hang động ngầm. Khi phần trần hang không còn đủ khả năng nâng đỡ khối đá phía trên, sự sụp đổ có thể tạo ra những hố sâu với kích thước đáng kinh ngạc.

Tuy nhiên, không phải mọi hố sụt đều hình thành theo cùng một cơ chế. Một số xuất hiện do hang động ngầm sụp đổ, trong khi những hố khác phát triển qua quá trình xói mòn, hòa tan đá hoặc sự kết hợp của nhiều yếu tố địa chất. Đặc điểm của từng hố phụ thuộc vào cấu tạo đá, hệ thống thoát nước, khí hậu và lịch sử vận động của địa hình.

Hố sụt Xiaozhai Tiankeng tại Trùng Khánh, Trung Quốc, với các vách đá dựng đứng bao quanh. Ảnh: earth.com

Một trong những ví dụ nổi tiếng nhất thế giới là Xiaozhai Tiankeng, thường được gọi là “Hố trời” ở Trung Quốc. Nằm tại huyện Phụng Tiết, thành phố Trùng Khánh, hố có chiều dài khoảng 626 m, chiều rộng 537 m và độ sâu tối đa được công bố khoảng 662 m. Công trình địa chất khổng lồ này hình thành trên một hệ thống hang động đá vôi, bên dưới có dòng sông ngầm. Theo các tài liệu địa chất, cấu trúc hố gồm hai phần dạng lòng chảo nối tiếp nhau, tạo nên một vực sâu nhiều tầng đặc biệt ấn tượng.

Điều khiến những hố sụt như Xiaozhai trở nên đáng chú ý không chỉ là kích thước. Các vách đá dựng đứng, thảm thực vật ở đáy và môi trường ít chịu tác động trực tiếp từ con người có thể tạo nên những sinh cảnh khác biệt so với khu vực xung quanh. Một số hố chứa rừng thứ sinh hoặc những quần xã sinh vật phát triển trong điều kiện ánh sáng, độ ẩm và nhiệt độ đặc thù. Tuy nhiên, mức độ biệt lập và tính độc đáo của hệ sinh thái phải được xác định qua khảo sát khoa học, thay vì suy đoán chỉ từ hình dáng địa hình.

Những vực sâu giữa các khu bảo tồn thiên nhiên

Không phải mọi hố sụt lớn đều nằm trong vùng đá vôi. Tại khối núi sa thạch Sarisariñama, thuộc cao nguyên Guiana ở Venezuela, các nhà khoa học nghiên cứu những hố sụt khổng lồ hình thành trong đá sa thạch giàu thạch anh. Đây là trường hợp đặc biệt bởi loại đá này có tính chất khác với đá vôi, khiến cơ chế hình thành các hố và hang bên dưới trở thành chủ đề nghiên cứu riêng. Một công trình khoa học công bố năm 2019 cho biết các hố sụt tại đây thuộc nhóm lớn nhất từng được ghi nhận trong các loại đá giàu thạch anh, với thể tích lên tới hàng triệu mét khối.

Địa hình tepui đặc trưng của cao nguyên Guiana, nơi có những hố sụt lớn hình thành trong đá sa thạch. Ảnh: businessinsider.com

Những địa hình như vậy cho thấy hố sụt không đơn thuần là sản phẩm của một quá trình địa chất duy nhất. Chúng có thể lưu giữ dấu vết của quá trình phong hóa, xói mòn, thoát nước ngầm và sự phát triển của các khoang rỗng qua những khoảng thời gian rất dài. Vì thế, việc khảo sát một hố sụt thường đòi hỏi sự phối hợp giữa chuyên gia địa chất, địa mạo, thủy văn, sinh thái và thám hiểm hang động.

Ở nhiều nơi, hố sụt còn là thách thức đối với công tác bảo tồn. Những vách đá cao, địa hình hiểm trở và sự hiện diện của các khe nứt khiến việc tiếp cận đáy hố tiềm ẩn nguy hiểm. Ngay cả khi tìm được đường xuống, các nhà nghiên cứu vẫn phải đánh giá nguy cơ đá rơi, sạt lở và những biến đổi bất ngờ của thời tiết. Đặc biệt, một hố sụt nhìn từ trên cao có vẻ như cửa vào của hang động chưa chắc thực sự kết nối với một hệ thống hang ngầm lớn.

Phong Nha – Kẻ Bàng và những bí mật chưa được giải mã

Tại Việt Nam, Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng là một trong những khu vực tiêu biểu cho sự phong phú của địa hình karst nhiệt đới. Theo UNESCO, cảnh quan đá vôi tại khu vực này có lịch sử phát triển từ khoảng 400 triệu năm trước, với những vách núi, thung lũng, hố sụt và mạng lưới hang động, sông ngầm rộng lớn. Sự đa dạng địa hình góp phần tạo nên những hệ sinh thái rừng có giá trị bảo tồn cao.

Hố sụt mới được Jungle Boss công bố ngày 22/10/2026 là một ví dụ đáng chú ý. Theo kết quả khảo sát được công bố, miệng hố hình bầu dục, kích thước khoảng 190 × 140 m, độ sâu ước tính 100–120 m và diện tích đo vẽ sơ bộ khoảng 2,18 ha. Bên trong, các vách đá mở rộng dần về phía đáy, tạo hình dáng được mô tả như một chiếc bát úp ngược. Đáy hố có thảm thực vật rừng phát triển, đồng thời ghi nhận dấu vết động vật hoang dã.

Hố sụt rộng hơn 2ha vừa được phát hiện. Ảnh: Jungle Boss

Điều đáng chú ý là manh mối ban đầu không đến từ một cuộc thám hiểm trực tiếp, mà từ việc quan sát ảnh vệ tinh. Sau khi nhận thấy hình thái bất thường tại khu vực Chà Nòi – Khe Gát, các chuyên gia phối hợp với Jungle Boss sử dụng thiết bị bay không người lái để kiểm tra, trước khi tổ chức khảo sát thực địa. Đoàn phải vượt hơn 20 km đường rừng, đi qua những khu vực đá tai mèo sắc nhọn và thiết lập hệ thống dây bảo hộ để tiếp cận các vách đá sâu.

Dù vậy, nhiều câu hỏi vẫn chưa có lời giải. Các chuyên gia đã ghi nhận một khe nứt trên vách đá nhưng chưa tìm thấy bằng chứng đủ rõ để khẳng định hố sụt thông với một hệ thống hang động ngầm lớn. Cơ chế hình thành cụ thể, lịch sử phát triển địa chất và đặc điểm sinh thái bên trong cũng cần được nghiên cứu thêm. Vì vậy, chưa thể kết luận hố sụt này có quy mô hoặc giá trị nổi bật nhất trong khu vực chỉ dựa vào những số liệu khảo sát ban đầu.

Phát hiện mới nhắc nhở rằng những khu rừng nguyên sinh vẫn còn nhiều điều chưa được khám phá, ngay cả tại các di sản thiên nhiên nổi tiếng. Mỗi hố sụt không chỉ là một vực sâu kỳ vĩ mà còn có thể trở thành một “cửa sổ” giúp giới khoa học tìm hiểu lịch sử địa chất, sự vận động của nước ngầm và khả năng thích nghi của sinh vật. Trong tương lai, những nghiên cứu thận trọng, hạn chế tác động đến môi trường và tuân thủ quy định bảo vệ nghiêm ngặt sẽ quyết định liệu các bí ẩn ấy có thể được giải mã mà không làm tổn hại chính giá trị tự nhiên đang được gìn giữ hay không.