Ngày 10/10/1954 thường được nhớ đến bằng hình ảnh những đoàn quân tiến vào Hà Nội giữa rừng cờ hoa và hàng vạn người dân đứng hai bên đường chào đón. Nhưng phía sau những bức ảnh lịch sử ấy còn có một “đội ngũ nhân chứng” đặc biệt: những công trình đã tồn tại trước ngày tiếp quản, chứng kiến đoàn quân chiến thắng trở về và tiếp tục hiện diện trong đời sống Hà Nội suốt nhiều thập niên sau đó.
Trong số đó, Cột cờ Hà Nội có lẽ là một trong những biểu tượng gắn bó trực tiếp nhất với ngày lịch sử. Được xây dựng dưới triều Nguyễn vào đầu thế kỷ XIX, Cột cờ nằm trong khu vực Thành Hà Nội và đã trải qua nhiều biến động của thành phố.
Ngày 10/10/1954, khu vực Cột cờ trở thành nơi diễn ra lễ chào cờ lịch sử của chính quyền và nhân dân Hà Nội. Hàng trăm nghìn người đã tập trung về khu vực sân vận động Cột Cờ để chứng kiến nghi lễ và nghe Lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi đồng bào Thủ đô.
Nếu Cột cờ là nơi ghi dấu khoảnh khắc trang trọng của ngày giải phóng, thì Nhà hát Lớn Hà Nội lại gắn với một âm thanh đặc biệt. Công trình được xây dựng từ đầu thế kỷ XX, nằm bên quảng trường ngày nay mang tên Cách mạng Tháng Tám. Trong ngày 10/10/1954, tiếng còi trên nóc Nhà hát Lớn vang lên hồi dài báo hiệu việc tiếp quản Hà Nội đã hoàn thành. Công trình được xây dựng theo phong cách kiến trúc châu Âu này đã trở thành một phần của ký ức về ngày thành phố bước sang một trang mới.
Ở phía bắc khu trung tâm thành phố, cầu Long Biên lại chứng kiến một khoảnh khắc hoàn toàn khác. Chiều 9/10/1954, những người lính Pháp cuối cùng rút khỏi Hà Nội qua cây cầu này. Cùng thời điểm, các đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam tiến vào tiếp quản thành phố. Những hình ảnh hai lực lượng di chuyển trên hai phía của cây cầu đã trở thành một trong những tư liệu trực quan nhất về thời khắc chuyển giao quyền kiểm soát Hà Nội.
Đến khoảng 16h30 ngày 9/10, quân ta hoàn toàn kiểm soát thành phố. Sáng hôm sau, các cánh quân tiếp tục tiến vào trung tâm trong sự chào đón của nhân dân. Cầu Long Biên vì thế không chỉ là một công trình giao thông. Với lịch sử kéo dài hơn nửa thế kỷ trước ngày giải phóng, cây cầu đã chứng kiến nhiều biến động của Hà Nội và đặc biệt trở thành “ranh giới” của một trong những khoảnh khắc chuyển tiếp quan trọng nhất năm 1954.
Một công trình khác gắn với ngày tiếp quản là khu vực Bắc Bộ phủ, nay là Nhà khách Chính phủ trên phố Ngô Quyền. Đây từng là nơi đặt trụ sở của chính quyền cách mạng trong những ngày đầu sau Cách mạng Tháng Tám, đồng thời là một trong những địa điểm quan trọng của trung tâm chính trị Hà Nội.
Trong quá trình tiếp quản tháng 10/1954, quân đội và các đội hành chính, trật tự lần lượt tiếp nhận các cơ quan, công sở và công trình công cộng trong khu vực trung tâm, trong đó có Bắc Bộ phủ.
Ga Hà Nội cũng là một nhân chứng đáng chú ý. Nhà ga nằm trên tuyến đường sắt có ý nghĩa đặc biệt đối với Hà Nội và Đông Dương từ cuối thế kỷ XIX. Trong những ngày 8 và 9/10/1954, các lực lượng tiếp quản lần lượt tiến vào những khu vực quan trọng của thành phố, trong đó có nhà ga. Từ một đầu mối giao thông của chính quyền thuộc địa, nhà ga tiếp tục trở thành một phần của hệ thống giao thông của Hà Nội sau ngày thành phố được tiếp quản.
Thành Hà Nội cũng mang mang một ý nghĩa đặc biệt bởi bản thân nơi đây đã là một trung tâm quân sự của thành phố qua nhiều thời kỳ. Ngày 10/10/1954, đoàn quân tiến vào Hà Nội không phải bước vào một đô thị hoàn toàn mới, mà bước vào một thành phố có những lớp kiến trúc và ký ức chồng lên nhau qua nhiều thế kỷ. Cột cờ, cửa thành, những công trình quân sự còn lại vì thế tạo nên một phông nền đặc biệt cho ngày lịch sử ấy.
Điều đáng chú ý là ngày Giải phóng Thủ đô không diễn ra trong một không gian được dựng riêng cho một nghi lễ. Ngày lịch sử diễn ra giữa Hà Nội: trên những con phố có nhà dân, cửa hàng, trường học; bên những cây cầu, nhà ga, công sở và quảng trường đã tồn tại từ nhiều thập niên trước. Từ sáng sớm 10/10, người dân đã tập trung dọc những tuyến đường được thông báo trước để chờ đoàn quân tiến vào.
Bởi vậy, nếu muốn tìm lại ngày 10/10/1954 của Hà Nội, không nhất thiết phải chỉ tìm trong những cuốn sách lịch sử hay những bức ảnh đen trắng. Có thể bắt đầu bằng một cuộc đi bộ qua thành phố. Đứng trước Cột cờ, ta có thể hình dung nghi lễ chào cờ năm xưa. Đi qua Nhà hát Lớn, có thể nhớ đến hồi còi báo hiệu cuộc tiếp quản hoàn thành. Đứng trên cầu Long Biên, có thể hình dung đoàn quân tiến vào từ phía bên kia sông. Và giữa những phố phường hôm nay, những công trình cũ vẫn lặng lẽ nhắc rằng Hà Nội từng có một buổi sáng mùa thu khi lịch sử hiện ra ngay trước mắt hàng vạn người dân.
Những công trình ấy không chỉ “chứng kiến” Ngày Giải phóng Thủ đô mà còn trở thành những mốc neo của ký ức đô thị. Thành phố đã thay đổi rất nhiều kể từ năm 1954, nhưng khi những công trình cũ vẫn còn đó, ngày 10/10 dường như không hoàn toàn thuộc về quá khứ. Nó vẫn hiện diện trong chính không gian Hà Nội hôm nay.
