Trong kho tàng truyền thuyết phương Tây, ngọn đèn vĩnh cửu (Eternal Flame) là một bí ẩn hấp dẫn, thường được mô tả như nguồn sáng không bao giờ cạn nhiên liệu, thậm chí vẫn cháy khi lăng mộ bị phong kín hàng nghìn năm. Một số câu chuyện cho rằng người xưa đã nắm giữ bí quyết chế tạo loại đèn đặc biệt, trong khi những người khác tin rằng đó là hiện tượng siêu nhiên. Tuy nhiên, giữa truyền thuyết và bằng chứng lịch sử vẫn tồn tại khoảng cách rất lớn.
Một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất liên quan đến ngọn đèn được cho là tìm thấy trong lăng mộ Pallas, con trai vua Evander, tại Rome. Các tác giả thời cổ đại và trung đại từng kể về những ngọn đèn vẫn cháy trong các lăng mộ sau nhiều thế kỷ bị đóng kín. Một số truyền thuyết khác gắn hiện tượng này với các đền thờ Ai Cập và Hy Lạp. Tuy nhiên, không có bằng chứng khảo cổ đáng tin cậy xác nhận những chiếc đèn ấy thực sự tồn tại và cháy liên tục qua hàng trăm hay hàng nghìn năm.
Điều thú vị là hiện tượng ngọn lửa cháy lâu dài thực sự tồn tại trong tự nhiên. Ở nhiều nơi trên thế giới, khí tự nhiên thoát ra từ các khe nứt địa chất có thể bắt lửa và duy trì sự cháy trong thời gian rất dài. Ngọn lửa vĩnh cửu tại núi Yanartaş, thuộc tỉnh Antalya của Thổ Nhĩ Kỳ, là một ví dụ nổi tiếng. Những ngọn lửa nhỏ bốc lên từ các khe đá, được duy trì nhờ khí methane thoát ra từ lòng đất.
Những ngọn lửa tự nhiên tại Yanartaş, Thổ Nhĩ Kỳ, được duy trì bởi khí thoát ra từ lòng đất. Ảnh: egetelgraf.com
Một trường hợp có thật khác là ngọn lửa thiêng trong đền thờ nữ thần Vesta ở La Mã cổ đại. Các nữ tư tế Vestal Virgins có nhiệm vụ duy trì ngọn lửa này liên tục, bởi người La Mã tin rằng nó tượng trưng cho sự tồn tại và thịnh vượng của thành phố. Nếu ngọn lửa tắt, đó được xem là điềm báo nghiêm trọng. Tương tự, một số đền thờ ở Địa Trung Hải và vùng Cận Đông cũng duy trì những ngọn lửa nghi lễ trong thời gian dài. Những ngọn lửa này thực sự tồn tại, nhưng được con người chăm sóc và bổ sung nhiên liệu chứ không tự cháy bất tận.
Tàn tích đền thờ Vesta tại Diễn đàn La Mã, nơi từng duy trì ngọn lửa thiêng. Ảnh: Wikimedia Commons
Vậy những chiếc đèn được cho là cháy suốt hàng nghìn năm trong lăng mộ có thật hay không? Cho đến nay, giới khảo cổ chưa tìm thấy hiện vật nào chứng minh điều đó. Đèn dầu cổ đại thường sử dụng dầu ô liu hoặc mỡ động vật làm nhiên liệu, cần được bổ sung định kỳ và vẫn tiêu thụ oxy để duy trì sự cháy. Một ngọn đèn bị phong kín trong lăng mộ không thể tiếp tục cháy vô hạn.
Như vậy, truyền thuyết về đèn vĩnh cửu có thể bắt nguồn từ sự kết hợp giữa những nghi lễ duy trì lửa thiêng, hiện tượng khí tự nhiên cháy liên tục và những câu chuyện huyền bí quanh các ngôi mộ cổ. Dù chưa có bằng chứng về một chiếc đèn thực sự bất tử, khát vọng chinh phục bóng tối của con người cổ đại vẫn để lại những câu chuyện đầy mê hoặc.
