Trong văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, người biết đánh chiêng đã quý, người biết chỉnh chiêng còn hiếm hơn. Họ là những người có khả năng nhận ra chiếc chiêng nào bị lệch âm, âm thanh nào chưa hòa hợp với cả dàn và phải tác động vào đâu để khôi phục thanh âm mong muốn. Không có máy móc đo đạc phức tạp, nghệ nhân chủ yếu dựa vào đôi tai thẩm âm, kinh nghiệm và những thao tác thủ công để điều chỉnh từng chiếc chiêng. Đằng sau công việc tưởng chừng đơn giản ấy là một kho tàng tri thức dân gian độc đáo.

Từ những chiếc chiêng mua về đến nhạc cụ của buôn làng

Có một điều khá thú vị trong văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên là nhiều cộng đồng dân tộc không trực tiếp chế tác cồng chiêng mà mua hoặc trao đổi nhạc cụ này từ những vùng khác. Trong quá khứ, cồng chiêng có thể được đưa đến từ các khu vực miền Trung, Lào hoặc Campuchia. Tuy nhiên, những chiếc chiêng mới mua chưa chắc đã phù hợp với hệ thống âm thanh và phong cách diễn tấu của từng cộng đồng.

Vì vậy, người ta phải tìm đến những nghệ nhân có khả năng chỉnh chiêng để điều chỉnh âm thanh. Qua quá trình này, những nhạc cụ vốn có nguồn gốc từ bên ngoài được biến đổi để phù hợp với thang âm, giai điệu và nhu cầu sinh hoạt văn hóa của từng dân tộc.

Đây cũng là lý do các bộ cồng chiêng của người Jrai, Bahnar, Ê Đê, M'nông, Mạ hay K'Ho có thể mang những đặc điểm âm nhạc khác nhau, dù cùng sử dụng nhạc cụ bằng đồng. Mỗi cộng đồng có cách tổ chức dàn chiêng, phối hợp âm thanh và diễn tấu riêng. Người chỉnh chiêng vì thế không chỉ cần biết làm cho nhạc cụ phát ra âm thanh đúng cao độ mà còn phải hiểu phong cách âm nhạc của cộng đồng sử dụng chúng.

Các nghệ nhân chỉnh chiêng tại làng Mrông Yố 1, xã Ia Phí, tỉnh Gia Lai. Ảnh: Hồng Điệp/TTXVN

Đôi tai đặc biệt và bí quyết điều chỉnh âm thanh

Nghệ nhân chỉnh chiêng thường được nhìn nhận như những người có đôi tai đặc biệt. Họ phải phân biệt được sự khác biệt giữa những âm thanh có cao độ gần nhau, nhận ra chiếc chiêng nào có âm bị lệch và xác định mức độ cần điều chỉnh.

Không giống việc lên dây đàn guitar bằng cách vặn khóa đàn, chỉnh chiêng đòi hỏi tác động trực tiếp lên bề mặt kim loại. Nghệ nhân thường sử dụng búa hoặc dùi gỗ để gõ, gò vào những vị trí nhất định trên mặt chiêng. Tùy theo tình trạng của nhạc cụ và âm thanh cần đạt được, họ lựa chọn vị trí, lực tác động và số lần gõ phù hợp.

Theo kinh nghiệm của một số nghệ nhân, muốn nâng cao độ, người chỉnh chiêng có thể dùng dùi gỗ tác động từ mặt trong theo vòng tròn, muốn hạ thấp âm, có thể tác động từ mặt ngoài. Nếu mặt chiêng bị biến dạng, nghệ nhân còn phải gõ nhẹ ở những vị trí gần thành chiêng để điều chỉnh lại hình dạng.

Về mặt vật lý, những thao tác này làm thay đổi hình dạng và trạng thái ứng suất của tấm kim loại, từ đó ảnh hưởng đến đặc tính rung động và âm thanh phát ra. Tuy nhiên, đây không phải công việc có thể thực hiện tùy tiện. Tác động quá mạnh hoặc sai vị trí có thể khiến mặt chiêng biến dạng, làm âm thanh trở nên khó kiểm soát hơn.

Điều đáng chú ý là người chỉnh chiêng không chỉ cần biết kỹ thuật gò mà còn phải có kinh nghiệm nghe và so sánh âm thanh. Một chiếc chiêng có thể nghe khá hay khi đánh riêng lẻ nhưng vẫn không phù hợp khi đặt trong một bộ chiêng cụ thể. Bởi vậy, việc chỉnh âm thường phải gắn với quá trình thử nghiệm trong tổng thể dàn nhạc.

Vì sao người đánh chiêng giỏi chưa chắc biết chỉnh chiêng?

Đánh chiêng và chỉnh chiêng là hai kỹ năng có liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau. Người diễn tấu cần ghi nhớ tiết tấu, cao độ, cách phối hợp với những thành viên khác và thực hiện chính xác phần việc của mình. Trong khi đó, người chỉnh chiêng phải hiểu sâu hơn về đặc tính âm thanh của từng nhạc cụ, biết nhận diện sai lệch và tìm ra phương pháp khắc phục.

Theo các tư liệu về nghệ thuật cồng chiêng, có những nghệ nhân phải trải qua nhiều năm diễn tấu trước khi tích lũy đủ kinh nghiệm để học chỉnh chiêng. Quá trình này đòi hỏi khả năng thẩm âm, sự kiên nhẫn và kiến thức được truyền lại từ những người đi trước.

Nghệ nhân chỉnh chiêng. Ảnh: Hồng Điệp/TTXVN

Một bộ chiêng có thể gồm nhiều chiếc với chức năng khác nhau. Trong một số dàn chiêng, chiêng có núm đảm nhiệm phần âm trầm hoặc tiết tấu, còn chiêng bằng tham gia tạo giai điệu. Khi một chiếc bị lệch âm, sự hòa hợp của cả dàn có thể bị ảnh hưởng. Người chỉnh chiêng phải nghe được vấn đề đó và tìm cách đưa nhạc cụ trở lại vị trí phù hợp.

Bí quyết của họ không nằm trong một công thức chung có thể áp dụng cho mọi loại chiêng. Kỹ thuật chỉnh âm còn phụ thuộc vào cấu tạo, kích thước, độ dày và đặc điểm của từng nhạc cụ, cũng như hệ thống âm nhạc của cộng đồng sử dụng. Đây chính là phần tri thức đặc biệt khó truyền đạt chỉ bằng sách vở.

Nghề truyền đời đứng trước nguy cơ mai một

Trong đời sống truyền thống, nghệ nhân chỉnh chiêng thường được cộng đồng đặc biệt coi trọng. Họ không chỉ giúp duy trì chất lượng âm thanh của những bộ chiêng quý mà còn góp phần bảo vệ một phần quan trọng của di sản văn hóa cộng đồng.

Tuy nhiên, thời nay, số người có khả năng chỉnh chiêng đã trở nên rất ít ỏi so với số lượng người biết diễn tấu. Một trong những nguyên nhân là việc học nghề đòi hỏi thời gian dài, trong khi công việc này chưa chắc mang lại thu nhập ổn định. Những người trẻ cũng có nhiều lựa chọn nghề nghiệp và hình thức giải trí khác, khiến việc tiếp nối tri thức truyền thống gặp không ít khó khăn.

Thực trạng này đã được các địa phương quan tâm. Tháng 4/2024, Lâm Đồng tổ chức lớp truyền dạy kỹ thuật chỉnh chiêng với sự tham gia hướng dẫn của các nghệ nhân đến từ Quảng Nam. Đây là hoạt động đáng chú ý bởi việc đào tạo trước đó thường tập trung nhiều hơn vào kỹ năng diễn tấu, trong khi kỹ thuật chỉnh âm có ít cơ hội được truyền dạy bài bản.

Tại Kon Tum, dự án tập huấn chỉnh âm cồng chiêng năm 2023 cũng góp phần giới thiệu nguyên lý âm thanh, cấu tạo nhạc cụ và kỹ thuật gò chỉnh cho các nghệ nhân địa phương. Những hoạt động này cho thấy việc bảo tồn di sản cần quan tâm đến cả những kỹ năng chuyên sâu, vốn thường chỉ được lưu giữ trong kinh nghiệm của một số ít người.

Giữ nghề chỉnh chiêng để giữ tiếng vọng đại ngàn

Năm 2005, UNESCO công nhận Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên là Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại; đến năm 2008, di sản được chuyển sang Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự ghi danh này không chỉ tôn vinh những nhạc cụ độc đáo mà còn khẳng định giá trị của hệ thống tri thức, nghi lễ, nghệ thuật diễn tấu và đời sống cộng đồng gắn với cồng chiêng.

Trong hệ thống giá trị ấy, nghệ thuật chỉnh chiêng giữ một vị trí đặc biệt. Nếu người diễn tấu làm cho âm nhạc vang lên thì người chỉnh chiêng góp phần bảo đảm những thanh âm ấy không bị sai lệch theo thời gian. Họ giống như những người gìn giữ chất lượng âm thanh của di sản, âm thầm làm việc phía sau mỗi buổi hòa tấu và lễ hội.

Bảo tồn nghề chỉnh chiêng vì thế không thể chỉ dừng lại ở việc tổ chức những lớp học ngắn hạn. Cần tạo điều kiện để nghệ nhân có thể truyền nghề thường xuyên, được ghi nhận và có sinh kế phù hợp với công việc của mình. Những kiến thức về thẩm âm, phương pháp gò chỉnh và đặc điểm âm nhạc của từng cộng đồng cũng cần được ghi chép, ghi hình để phục vụ nghiên cứu và đào tạo.

Một bộ cồng chiêng cổ có thể được lưu giữ trong bảo tàng hàng trăm năm, nhưng để tiếng chiêng thực sự sống trong cộng đồng, vẫn cần những đôi tai biết lắng nghe và những bàn tay hiểu cách điều chỉnh âm thanh. Đó chính là giá trị đặc biệt của nghệ thuật chỉnh chiêng truyền đời ở Tây Nguyên: một di sản không chỉ được lưu giữ trong những nhạc cụ bằng đồng mà còn tồn tại trong tri thức và kinh nghiệm của con người.

--------------------

Tài liệu tham khảo:

Nghệ nhân chỉnh chiêng và những nỗi niềm... / Báo Điện tử Đắk Lắk

“Báu vật sống” gìn giữ, bảo tồn âm thanh cồng chiêng Tây Nguyên / Vietnam+