Tháng 6/1983, trong quá trình thi công tại khu vực núi Tượng Cương, phía Tây núi Việt Tú, thành phố Quảng Châu, Trung Quốc, công nhân bất ngờ phát hiện những phiến đá sa thạch xếp ngay ngắn dưới lòng đất. Khi kiểm tra khe hở giữa các phiến đá, họ nhận thấy bên dưới có một công trình ngầm quy mô lớn. Công trường lập tức dừng thi công và thông báo cho cơ quan quản lý di tích địa phương.

Phát hiện này mở đầu cho cuộc khai quật một trong những ngôi mộ hoàng gia quan trọng nhất lịch sử khảo cổ Trung Quốc: Đó là lăng mộ Triệu Muội, vị vua thứ hai của nước Nam Việt, người trị vì cách đây hơn 2.000 năm trước.

Phát hiện bất ngờ dưới chân núi Tượng Cương

Cụ thể, theo tư liệu của Bảo tàng Lăng mộ Nam Việt Vương, vào tháng 6/1983, một công trình xây dựng của chính quyền Quảng Đông đang được triển khai tại ngọn núi Tượng Cương. Ngọn núi ban đầu cao gần 50 m nhưng sau ba năm thi công đã bị san hạ khoảng 17 m.

Trong lúc đào móng, công nhân phát hiện những phiến đá sa thạch lớn được xếp thành hàng. Người phụ trách công trường là Đặng Khâm Hữu lập tức yêu cầu tạm dừng công việc và báo cho Ủy ban Quản lý Di tích văn hóa Quảng Châu.

Sau ba ngày khảo sát và thăm dò mạo hiểm, các chuyên gia nhận định đây là một ngôi mộ quý tộc có niên đại Tây Hán, thuộc thời kỳ nước Nam Việt. Nhận thấy tầm quan trọng của phát hiện, chính quyền địa phương nhanh chóng báo cáo lên cơ quan quản lý di sản cấp tỉnh và Cục Di sản văn hóa quốc gia để xin phép khai quật.

Ngày 4/7/1983, quyết định thành lập đội khai quật được thông qua với sự tham gia của Viện Khảo cổ thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Trung Quốc, Ủy ban Quản lý Di tích văn hóa Quảng Châu và Bảo tàng tỉnh Quảng Đông. Nhà khảo cổ Mạch Anh Hào được giao làm trưởng đoàn.

43 ngày khai quật và bí mật danh tính vị vua

Ngày 25/8/1983, cuộc khai quật chính thức bắt đầu. Do ngôi mộ nằm sâu trong lòng núi, cách mặt đất khoảng 20 m, công việc đòi hỏi đội ngũ khảo cổ phải xử lý khối lượng đất đá rất lớn và đặc biệt cẩn trọng để bảo vệ cấu trúc cổ.

Ngôi mộ được xây bằng những khối đá sa thạch đỏ, trong đó hơn 750 khối đá được vận chuyển từ Liên Hoa Sơn, thuộc khu vực Phiên Ngung, cách Quảng Châu hàng chục kilômét. Khối lượng đất đá đào đắp khi xây dựng được ước tính vượt 3.000 m³, cho thấy quy mô công trình và nguồn lực mà người xưa đã huy động.

Khi tiến sâu vào khu vực quan tài, các nhà khảo cổ phát hiện một chiếc ấn vàng có núm hình rồng, khắc bốn chữ "Văn Đế Hành Tỷ". Đây là bằng chứng quan trọng giúp xác định chủ nhân ngôi mộ là Triệu Muội, vị vua thứ hai của nước Nam Việt, tự xưng Nam Việt Văn Đế.

Trước đó, danh tính người nằm trong mộ vẫn là câu hỏi lớn. Sự xuất hiện của chiếc ấn vàng, kết hợp với các ấn tín khác mang tên Triệu Muội và những ghi chép lịch sử, đã giúp giới nghiên cứu xác nhận thân phận vị vua. Ngày 6/10/1983, sau 43 ngày khai quật, những hiện vật cuối cùng được đưa ra khỏi khu mộ.

Hơn 10.000 hiện vật hé lộ cuộc sống hoàng gia Nam Việt

Theo Bảo tàng Lăng mộ Nam Việt Vương, cuộc khai quật thu được hơn 1.000 bộ hiện vật, với tổng số hơn 10.000 món chi tiết. Đây là khối tư liệu đặc biệt quý giá về chính trị, kinh tế, thủ công nghiệp và đời sống văn hóa ở vùng Lĩnh Nam thời cổ đại.

Trong số những bảo vật nổi bật có ấn vàng Văn Đế Hành Tỷ, chén ngọc hình sừng, phù tiết hổ bằng đồng khảm vàng và các đồ trang trí bằng ngọc. Đặc biệt, chiếc chén ngọc hình sừng được chế tác tinh xảo, thể hiện kỹ thuật gia công ngọc phát triển của thợ thủ công đương thời.

Các nhà khảo cổ còn tìm thấy 244 món đồ ngọc, gồm vật dụng, móc đai, đồ trang sức và phụ kiện kiếm. Trong đó có những món được chạm khắc công phu như ngọc bội hai vòng lồng nhau trang trí rồng phượng. Những hiện vật này phản ánh sở thích sử dụng ngọc của tầng lớp hoàng gia và địa vị đặc biệt của người được an táng.

Đáng chú ý, thi thể nhà vua được an táng trong bộ áo ngọc khâu bằng chỉ tơ. Trong mộ còn có dấu tích của 15 người tùy táng, cho thấy tập tục mai táng và quan niệm về quyền lực hoàng gia của nước Nam Việt.

Ngoài đồ ngọc và kim loại quý, các hiện vật bằng sắt, đồng, gốm, thủy tinh và đồ trang sức cũng được tìm thấy với số lượng lớn. Một số món đồ có nguồn gốc ngoại nhập như hộp bạc Ba Tư, ngà voi châu Phi và nhũ hương vùng Biển Đỏ. Những vật phẩm này là bằng chứng cho thấy nước Nam Việt đã có quan hệ giao thương và trao đổi văn hóa với nhiều khu vực bên ngoài.

Ngôi mộ phản ánh sự giao thoa văn hóa Đông Á

Lăng mộ Triệu Muội có diện tích khoảng 100 m², được xây dựng theo kiểu đào sâu vào lòng núi. Tổng thể mặt bằng gồm bảy phòng với chức năng khác nhau, được bố trí theo trục đối xứng. Khu vực phía trước gồm tiền thất và hai gian trung tâm, trong khi phần phía sau dành cho không gian mai táng chính.

Kiến trúc này kết hợp kỹ thuật đào huyệt đứng với phương pháp khoét ngang vào vách đá. Cách xây dựng cho thấy trình độ tổ chức lao động và kỹ thuật kiến trúc đáng kể của cư dân Nam Việt thời Tây Hán.

Các đồ tùy táng cũng phản ánh sự giao thoa giữa nhiều nền văn hóa. Bên cạnh những vật dụng mang đặc trưng Lĩnh Nam như đỉnh Việt, ống đựng và đồ gốm in hoa văn, nhiều hiện vật thể hiện ảnh hưởng từ văn hóa Tần, Hán, Sở và các khu vực xa hơn. Điều đó cho thấy nước Nam Việt không phải một vương quốc biệt lập mà có mạng lưới giao lưu rộng rãi.

Ngày nay, lăng mộ Triệu Muội được đánh giá là ngôi mộ đá nhiều màu sắc quy mô lớn, có tình trạng bảo tồn tốt và số lượng đồ tùy táng phong phú nhất được phát hiện tại khu vực Lĩnh Nam thời Hán. Di tích được công nhận là đơn vị bảo vệ di tích văn hóa trọng điểm cấp quốc gia năm 1996.