Ngày nay, Merv chỉ còn là một quần thể phế tích rộng lớn giữa vùng sa mạc của Turkmenistan. Thế nhưng cách đây khoảng một nghìn năm, nơi đây từng là một trong những đô thị lớn nhất thế giới và là viên ngọc sáng trên Con đường Tơ lụa. Nhờ vị trí nằm tại ốc đảo màu mỡ của đồng bằng sông Murghab, Merv trở thành điểm trung chuyển quan trọng kết nối Ba Tư, Trung Á, Ấn Độ và Trung Quốc.
Ảnh: hifly.com
Lịch sử của Merv kéo dài hơn 2.500 năm. Thành phố liên tục được mở rộng qua nhiều triều đại, từ Đế quốc Achaemenes của Ba Tư, thời Alexander Đại đế, các vương triều Parthia, Sassanid cho đến thời kỳ Hồi giáo. Điều đặc biệt là Merv không chỉ là một thành phố duy nhất mà là tập hợp của nhiều đô thị kế tiếp nhau, mỗi thời đại lại xây dựng một trung tâm mới ngay cạnh trung tâm cũ. Vì vậy, ngày nay các nhà khảo cổ có thể nghiên cứu nhiều lớp lịch sử nằm cạnh nhau trên cùng một khu vực.
Ảnh: orient
Vào thế kỷ XI–XII, dưới triều đại Seljuk, Merv bước vào thời kỳ huy hoàng nhất. Nhiều sử gia cho rằng dân số của thành phố có thể lên tới hàng trăm nghìn người, thậm chí có giả thuyết cho rằng đây từng là đô thị lớn nhất thế giới trong một giai đoạn ngắn. Những khu chợ tấp nập, thư viện đồ sộ, trường học, nhà thờ Hồi giáo và các xưởng thủ công khiến Merv trở thành trung tâm kinh tế, văn hóa và khoa học hàng đầu của thế giới Hồi giáo.
Không chỉ nổi tiếng về thương mại, Merv còn là nơi hội tụ của nhiều học giả. Các nhà toán học, thiên văn học, triết gia và nhà thơ từ nhiều vùng đất đã từng sinh sống hoặc làm việc tại đây. Hàng hóa từ phương Đông như tơ lụa, giấy, đồ sứ và gia vị được trao đổi với thủy tinh, kim loại quý và hàng thủ công từ phương Tây. Chính sự giao thoa ấy góp phần biến Merv thành một trong những đô thị quốc tế sớm nhất trong lịch sử nhân loại.
Ảnh: heritagedaily
Tuy nhiên, thời kỳ vàng son không kéo dài mãi. Năm 1221, quân Mông Cổ dưới quyền Tolui – con trai Thành Cát Tư Hãn – tấn công Merv. Cuộc vây hãm kết thúc bằng một vụ thảm sát kinh hoàng. Nhiều ghi chép thời trung đại cho biết phần lớn cư dân đã bị giết và thành phố gần như bị xóa sổ. Dù các con số trong sử liệu có thể được phóng đại, các nhà khảo cổ đều thống nhất rằng đây là một trong những sự kiện tàn khốc nhất trong lịch sử Trung Á.
Sau cuộc xâm lược, Merv không bao giờ lấy lại được vị thế cũ. Các tuyến thương mại dần thay đổi, nhiều khu dân cư bị bỏ hoang và cát sa mạc từng bước phủ kín những công trình đồ sộ. Chính điều đó lại vô tình giúp bảo tồn nhiều dấu tích khảo cổ cho đến ngày nay.
Năm 1999, quần thể Merv cổ đại được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới. Những bức tường thành bằng đất nện, các pháo đài như Kyz Kala, lăng mộ Sultan Sanjar và vô số phế tích khác vẫn nhắc nhở rằng giữa vùng sa mạc tưởng chừng hoang vắng từng tồn tại một trong những đô thị huy hoàng nhất của Con đường Tơ lụa.
