Hơn 40 triệu năm trước, những động vật thuộc họ Anthracotheriidae đã xuất hiện ở nhiều khu vực thuộc châu Á, châu Âu, châu Phi và cả Bắc Mỹ. Chúng đã tuyệt chủng, nhưng hóa thạch của chúng lại giúp các nhà cổ sinh vật học giải một câu hỏi rất thú vị: hà mã hiện đại từ đâu mà ra?

Ảnh: Pinterest

Cái tên Anthracotheriidae có nghĩa gần như “những con thú than đá”. Chi Anthracotherium, nhóm được dùng để đặt tên cho cả họ, được biết đến từ những hóa thạch tìm thấy trong các tầng địa chất chứa than ở Pháp.

Nhìn bên ngoài, một số anthracothere có thể khiến người ta liên tưởng ngay đến một phiên bản “hà mã cổ đại bị kéo dài”. Chúng thường có thân hình chắc nịch, chân tương đối ngắn, bàn chân rộng thích nghi với nền đất mềm và một chiếc đầu hẹp hơn đáng kể so với hà mã ngày nay. Một số loài có lối sống bán thủy sinh, kiếm ăn quanh sông hồ và đầm lầy.

Ảnh: ohremedia

Nhưng điều hấp dẫn nhất lại nằm trong bộ răng. Các anthracothere có hệ răng khá nguyên thủy so với hà mã, trong đó những chiếc răng hàm có các gờ sắc và lớp men tương đối mỏng. Ở một số loài, cấu tạo răng thậm chí phù hợp với việc xử lý thực vật thủy sinh và đào tìm rễ.

Trong nhiều thập niên, các nhà khoa học xem Anthracotheriidae là một ứng viên quan trọng cho nhóm tổ tiên của hà mã. Các nghiên cứu hình thái học cho thấy hà mã có thể nằm sâu bên trong một nhánh Anthracotheriidae đã biến đổi, trong khi các nghiên cứu khác từng đưa ra những giả thuyết cạnh tranh.

Ảnh: Pinterest

Một nghiên cứu năm 2015 còn cho thấy hà mã có nguồn gốc tiến hóa phù hợp với một nhánh anthracothere châu Phi, qua đó giúp thu hẹp khoảng trống giữa những động vật móng guốc cổ đại và hà mã.

Điều đáng kinh ngạc là Anthracotheriidae không phải một nhóm nhỏ chỉ gồm vài loài. Chúng trải qua hàng chục triệu năm tiến hóa, thay đổi kích thước, hình thái và môi trường sống. Một số nhánh sống sót đến tận Pliocene ở châu Á trước khi biến mất hoàn toàn.

Vì thế, mỗi hóa thạch Anthracotheriidae không chỉ kể câu chuyện về một loài thú đã tuyệt chủng. Nó còn là một mảnh ghép trong câu chuyện lớn hơn về sự xuất hiện của hà mã – một loài vật ngày nay tưởng như rất khác biệt, nhưng lại có một lịch sử tiến hóa đầy bất ngờ.