Buổi sáng 10/10/1954, những đoàn quân tiến vào Hà Nội giữa rừng cờ hoa và tiếng reo mừng của người dân. Nhưng khi những bước chân đầu tiên của đoàn quân chiến thắng đặt xuống các con phố, một nhiệm vụ mới cũng bắt đầu: xây dựng lại một thành phố vừa đi qua chiến tranh, trở thành trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa của miền Bắc trong một thời đại hoàn toàn khác.
Trước hết, Hà Nội phải nhanh chóng trở lại cuộc sống bình thường. Đây là một nhiệm vụ không hề đơn giản. Sau nhiều năm chiến tranh và thời gian dài nằm dưới sự kiểm soát của quân đội Pháp, thành phố cần khôi phục hệ thống hành chính, giao thông, điện, nước, y tế, trường học và các hoạt động sản xuất, kinh doanh. Công cuộc tiếp quản đã được chuẩn bị từ trước với yêu cầu đặc biệt là giữ cho bộ máy đô thị không bị gián đoạn. Ngày 10/10, lực lượng tiếp quản đã tiếp nhận an toàn 129 công sở, công trình công cộng, xí nghiệp, bệnh viện và trường học. Chỉ ít ngày sau, các hoạt động của thành phố từng bước trở lại bình thường.
Ngày 4/11/1954, Ủy ban hành chính thành phố Hà Nội được thành lập, do bác sĩ Trần Duy Hưng làm Chủ tịch. Đây là một bước quan trọng trong quá trình chuyển từ cơ chế quân quản sang quản lý hành chính thành phố. Đến ngày 1/1/1955, Hà Nội tổ chức lễ chào mừng Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trung ương Đảng và Chính phủ trở về Thủ đô. Thành phố từ đây thực sự trở thành trung tâm chính trị của một miền Bắc bước vào thời kỳ hòa bình và xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Áp-phích cổ động phát triển nông nghiệp ở bờ hồ Gươm, Hà Nội cuối thập niên 1950. Ảnh: Rév Miklós.
Nhưng Hà Nội sau năm 1954 không chỉ khôi phục những gì đã có. Thành phố bắt đầu được tổ chức lại theo những mục tiêu phát triển mới. Một trong những thay đổi lớn nhất diễn ra trong lĩnh vực kinh tế. Nếu trước đó Hà Nội chủ yếu là một đô thị thương mại, dịch vụ và hành chính với nền công nghiệp còn hạn chế, thì trong những năm sau giải phóng, công nghiệp được chú trọng xây dựng. Các khu vực phía Nam và phía Tây thành phố dần hình thành những cơ sở công nghiệp, trong khi nhiều cơ sở sản xuất được khôi phục và mở rộng.
Sự thay đổi ấy cũng làm biến đổi diện mạo xã hội của Hà Nội. Những khu nhà tập thể bắt đầu xuất hiện, đáp ứng nhu cầu nhà ở của cán bộ, công nhân và người lao động. Phúc Tân, Mai Hương, An Dương rồi Kim Liên, Nguyễn Công Trứ trở thành những địa danh gắn với một kiểu kiến trúc và đời sống đô thị mới. Những khu tập thể không chỉ giải quyết vấn đề nhà ở mà còn tạo nên những cộng đồng cư dân mới, với trường học, cửa hàng, sân chơi và các không gian sinh hoạt chung.
Nếu những khu tập thể làm thay đổi không gian sống thì giáo dục lại góp phần thay đổi cấu trúc trí thức của thành phố. Sau năm 1954, Hà Nội trở thành trung tâm giáo dục đại học quan trọng hàng đầu của miền Bắc. Nhiều trường đại học được xây dựng hoặc phát triển, cung cấp đội ngũ cán bộ, kỹ sư, bác sĩ, giáo viên và nhà nghiên cứu cho công cuộc xây dựng đất nước. Thành phố dần mang thêm một diện mạo mới: không chỉ là nơi đặt các cơ quan trung ương mà còn là một đô thị của trường học, viện nghiên cứu và những khu công nghiệp mới.
Cùng với kinh tế và giáo dục, văn hóa cũng bước vào một giai đoạn mới. Ngay sau khi tiếp quản, một trong những nhiệm vụ được đặt ra là mở lại trường học, phát triển văn hóa, văn nghệ và đưa các hoạt động này phục vụ đông đảo quần chúng. Rạp chiếu phim, chợ, cửa hàng và các không gian công cộng nhanh chóng trở lại nhịp sống. Những hình ảnh tư liệu về Hà Nội cuối năm 1954 cho thấy một thành phố đang tìm lại nhịp sinh hoạt bình thường sau chiến tranh.
Ngã tư Tràng Tiền – Hàng Bài bên bờ hồ Gươm, Hà Nội cuối thập niên 1950. Ảnh: Rév Miklós.
Một biến đổi có ý nghĩa lâu dài khác là cách Hà Nội bắt đầu được nhìn nhận như một đô thị cần được quy hoạch cho tương lai. Năm 1954, thành phố có diện tích khoảng 152 km², với khoảng 370.000 người ở nội thành và 160.000 người ở ngoại thành. Trong những năm tiếp theo, vấn đề mở rộng không gian đô thị, phát triển các khu công nghiệp, khu dân cư, trường học và hạ tầng ngày càng trở nên cấp thiết. Quốc hội sau đó quyết định mở rộng Hà Nội lên 584 km² với dân số khoảng 910.000 người.
Đây là dấu hiệu cho thấy Hà Nội không còn chỉ được xây dựng như một thành phố hiện hữu mà bắt đầu được hình dung như một đô thị của tương lai. Những khu tập thể, các trục đường mới, trường đại học, nhà máy và những công trình công cộng dần tạo nên một Hà Nội khác với thành phố của những năm trước 1954. Đến năm 1959, trong quá trình nghiên cứu quy hoạch Thủ đô, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh yêu cầu phải có quy hoạch trước, tránh tình trạng làm rồi lại phá đi. Những nghiên cứu quy hoạch sau đó đặt mục tiêu phát triển Hà Nội với quy mô lớn hơn, dân số đông hơn và cấu trúc đô thị hiện đại hơn.
Tuy nhiên, thời đại mới của Hà Nội không phải là một thời kỳ hoàn toàn yên bình. Sau năm 1954, thành phố vừa xây dựng trong hòa bình, vừa đứng trước những biến động lớn của đất nước. Khi cuộc chiến tranh chống Mỹ diễn ra, Hà Nội vừa là trung tâm chính trị của miền Bắc, đồng thời là một trung tâm kinh tế và hậu phương quan trọng phục vụ cuộc đấu tranh thống nhất đất nước. Thành phố phải nhiều lần sơ tán dân cư, phân tán các cơ sở sản xuất nhưng đồng thời vẫn duy trì hoạt động của một thủ đô thời chiến.
Vì thế, nhìn lại sau ngày 10/10/1954, có thể thấy sự kiện giải phóng không đơn thuần là sự kết thúc của một giai đoạn quân sự. Nó mở đầu cho một quá trình chuyển đổi toàn diện: từ một thành phố vừa thoát khỏi chiến tranh trở thành thủ đô của một miền Bắc hòa bình; từ một đô thị có quy mô tương đối nhỏ trở thành thành phố được quy hoạch và mở rộng; từ một trung tâm hành chính, thương mại cũ trở thành nơi tập trung công nghiệp, giáo dục, khoa học và văn hóa.
Hà Nội của hôm nay với những đại lộ, khu đô thị, trường đại học, viện nghiên cứu và những khu phố cổ xen giữa các công trình hiện đại có thể khiến người ta khó hình dung diện mạo thành phố năm 1954. Nhưng giữa hai Hà Nội ấy tồn tại một sợi dây liên tục. Ngày 10/10 đã mở ra không chỉ một trang mới trong lịch sử chính trị của Thủ đô, mà còn là điểm khởi đầu của một cuộc biến đổi đô thị kéo dài nhiều thập niên. Từ một thành phố vừa được giải phóng, Hà Nội từng bước trở thành một đô thị hiện đại của một đất nước đang thay đổi và hành trình ấy vẫn tiếp tục cho đến hôm nay.
-----------------------
Tài liệu tham khảo:
Thủ đô Hà Nội trong thời kỳ tiếp quản (7/1954–1/1/1955) / Báo Nhân Dân
Hình thái hai chính quyền ở Hà Nội trong những năm đầu giải phóng (1954–1960) / Báo Nhân Dân
