Có những ngày lịch sử được ghi nhớ bởi một trận đánh, một hiệp định hay một quyết định chính trị. Nhưng cũng có những ngày vượt ra ngoài ý nghĩa của một sự kiện để trở thành ký ức chung của cả một thành phố. Với Hà Nội, ngày 10/10/1954 là một ngày như thế.
Sáng hôm ấy, những đoàn quân tiến vào tiếp quản Thủ đô trong sự chào đón của đông đảo người dân. Từ khoảng 5h sáng, người dân đã tập trung trên những tuyến đường mà đoàn quân sẽ đi qua, mang theo cờ, hoa và ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đến chiều, lễ chào cờ được tổ chức tại khu vực Cột cờ Hà Nội. Còi trên nóc Nhà hát Lớn vang lên hồi dài báo hiệu việc tiếp quản thành phố đã hoàn thành. Những khoảnh khắc ấy nhanh chóng trở thành những ký ức có tính biểu tượng của Hà Nội.
Nhưng để hiểu vì sao ngày 10/10 có sức sống lâu dài như vậy, cần nhìn ngày này trong bối cảnh của những năm tháng trước đó. Chỉ chưa đầy 8 năm trước, Hà Nội là nơi mở đầu Toàn quốc kháng chiến. Đêm 19/12/1946, quân và dân Thủ đô nổ súng chống quân Pháp, bắt đầu cuộc chiến đấu kéo dài 60 ngày đêm trong thành phố. Sau đó, cuộc kháng chiến tiếp tục trong suốt nhiều năm. Vì thế, khi đoàn quân trở lại Hà Nội năm 1954, đó không đơn thuần là một cuộc hành quân tiếp quản. Với nhiều người dân, đó là sự trở về sau một quãng thời gian chiến tranh kéo dài và đầy mất mát.
Đặc biệt, ngày 10/10 đến ngay sau một chuỗi sự kiện làm thay đổi cục diện lịch sử. Chiến thắng Điện Biên Phủ tháng 5/1954 và Hiệp định Genève tháng 7/1954 tạo điều kiện để quân đội Pháp rút khỏi miền Bắc. Chiều 9/10, những người lính Pháp cuối cùng rời Hà Nội qua cầu Long Biên. Sáng hôm sau, quân đội Việt Nam tiến vào trung tâm thành phố. Khoảnh khắc chuyển giao vì thế diễn ra rất rõ ràng trong không gian đô thị: một đoàn quân rời đi, một đoàn quân trở về, còn người dân đứng giữa phố chứng kiến sự thay đổi mà họ đã chờ đợi trong nhiều năm.
Chính yếu tố “trở về” khiến ký ức 10/10 có một sắc thái riêng. Những người lính tiến vào Hà Nội không phải những người xa lạ với thành phố. Trong số họ có những người từng sống, học tập, làm việc ở Hà Nội trước chiến tranh; có những người đã rời thành phố ra đi theo lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến. Sau nhiều năm chiến đấu ở các chiến trường, họ trở lại trong tư cách những người tiếp quản Thủ đô. Vì vậy, trong ký ức tập thể, hình ảnh đoàn quân tiến qua những con phố cũ mang theo cảm giác của một cuộc trở về.
Một yếu tố khác làm nên sức sống của ngày 10/10 là không gian của ký ức. Sự kiện không diễn ra ở một địa điểm biệt lập mà diễn ra trên chính những con phố quen thuộc của Hà Nội. Người dân đứng bên Hàng Đường, Hàng Đào, quanh Hồ Gươm, Cửa Nam, Tràng Thi, Kim Mã… để nhìn đoàn quân đi qua. Những địa danh ấy vẫn tồn tại trong thành phố hôm nay. Bởi vậy, ký ức về ngày 10/10 không nằm hoàn toàn trong quá khứ mà có thể được gợi lại ngay trên những con phố hiện tại.
Đây cũng là lý do những công trình như Cột cờ Hà Nội, Nhà hát Lớn, cầu Long Biên hay khu vực Bắc Bộ phủ trở thành những “điểm neo” của ký ức. Khi một thành phố vẫn giữ được những địa điểm từng chứng kiến lịch sử, các thế hệ sau có thể hình dung quá khứ không chỉ bằng văn bản mà bằng chính không gian đô thị. Đứng trước Cột cờ hôm nay, người ta có thể liên tưởng tới lễ chào cờ chiều 10/10; đứng trên cầu Long Biên có thể nhớ đến những người lính Pháp cuối cùng rút khỏi thành phố ngày hôm trước.
Ngày 10/10 còn quan trọng bởi ngày này đánh dấu sự chuyển đổi từ chiến tranh sang xây dựng. Trong lời nhắn gửi đồng bào Hà Nội nhân ngày Thủ đô giải phóng, Chủ tịch Hồ Chí Minh lưu ý rằng việc khôi phục đời sống bình thường sẽ phức tạp và khó khăn, đồng thời kêu gọi người dân cùng Chính phủ xây dựng Hà Nội thành một Thủ đô “yên ổn, tươi vui và phồn thịnh”. Như vậy, ngay trong ngày chiến thắng, sự chú ý đã được hướng từ niềm vui giải phóng sang nhiệm vụ xây dựng một thành phố mới.
Đối với Hà Nội, đây là một bước chuyển có ý nghĩa đặc biệt. Thành phố từ một đô thị chịu tác động nặng nề của chiến tranh bắt đầu bước vào thời kỳ hòa bình, khôi phục kinh tế, phát triển giáo dục, văn hóa, công nghiệp và xây dựng cơ sở hạ tầng. Hà Nội trở thành trung tâm chính trị của miền Bắc và dần thay đổi cả diện mạo lẫn đời sống xã hội. Vì thế, ký ức về 10/10 không chỉ gắn với một ngày quân đội tiến vào thành phố mà còn gắn với sự bắt đầu của một thời kỳ mới trong lịch sử đô thị Hà Nội.
Một điểm đáng chú ý nữa là ký ức 10/10 được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Những người trực tiếp chứng kiến ngày giải phóng dần ít đi, nhưng câu chuyện về mùa thu năm 1954 tiếp tục được lưu giữ trong sách báo, nhiếp ảnh, phim tư liệu, bảo tàng, trường học và những câu chuyện gia đình. Những bức ảnh đoàn quân tiến vào thành phố, người dân đứng kín đường phố hay lá cờ tung bay trên Cột cờ Hà Nội đã trở thành một phần của hình ảnh Hà Nội trong thế kỷ XX.
Ký ức ấy cũng không chỉ thuộc về những người trực tiếp có mặt ngày hôm đó. Một đứa trẻ sinh ra nhiều năm sau vẫn có thể biết về 10/10 qua lời kể của ông bà, qua bài học trên lớp, qua một bức ảnh cũ hay qua con phố mà gia đình từng sống. Đó chính là lúc một sự kiện lịch sử trở thành ký ức tập thể: người ta không nhất thiết phải trực tiếp trải qua nó nhưng vẫn cảm nhận nó như một phần câu chuyện của nơi mình thuộc về.
Có lẽ vì vậy, mỗi khi tháng mười trở lại, Hà Nội không chỉ kỷ niệm một chiến thắng. Thành phố đồng thời nhớ về một thời khắc mà lịch sử, không gian và đời sống con người gặp nhau. Những con đường vẫn đông đúc, những hàng cây vẫn đổi màu theo mùa, những công trình cũ vẫn đứng giữa thành phố đang phát triển. Nhưng phía sau nhịp sống hiện đại ấy vẫn còn hình ảnh của một buổi sáng mùa thu năm 1954, khi đoàn quân chiến thắng tiến vào Hà Nội và hàng vạn người dân đứng bên đường đón chào.
Ngày 10/10 vì thế trở thành một ký ức đặc biệt quan trọng không chỉ bởi đó là ngày Thủ đô được giải phóng. Quan trọng hơn, đó là ngày Hà Nội nhìn thấy tương lai của mình sau những năm tháng chiến tranh. Một thành phố bước ra khỏi chiến tranh, trở lại với cuộc sống và bắt đầu viết tiếp lịch sử của mình. Hơn bảy mươi năm sau, ký ức ấy vẫn tồn tại trong những bức ảnh, những công trình, những con phố và trong chính cách người Hà Nội kể về thành phố của mình.
