Chiều 21/11, Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI khép lại sau 27 ngày làm việc với khối lượng công việc đặc biệt lớn: 38 luật, 18 nghị quyết được thông qua và 5 dự án luật được cho ý kiến lần đầu.
Đằng sau những con số ấy là câu chuyện sâu xa hơn về một nền thể chế phải theo kịp, đồng thời mở đường cho sự phát triển của đất nước. Trong năm đầu thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, những quyết sách của Quốc hội đặt ra cả kỳ vọng lẫn trách nhiệm: tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực, bảo đảm tiến bộ xã hội và chuyển cam kết tại nghị trường thành kết quả trong cuộc sống.
Dấu ấn lập pháp và bước chuyển trong tư duy kiến tạo phát triển
Nếu nhìn vào khối lượng công việc, Kỳ họp thứ 2 có những con số đáng chú ý: khoảng 80% thời gian được dành cho công tác lập pháp; trong 38 luật được thông qua, có 22 luật, bộ luật được ban hành mới hoặc sửa đổi toàn diện, căn bản và 16 luật sửa đổi, bổ sung một số điều của những luật hiện hành. Đó là nhịp độ làm việc rất cao, trải rộng từ kinh tế, tài chính, đất đai, đầu tư đến tư pháp, công nghệ, y tế, lao động, an sinh và văn hóa. Tuy nhiên, đánh giá một kỳ họp không nên dừng ở việc đếm số văn bản. Điều cần quan tâm hơn là những vấn đề thực tiễn nào được xử lý, những nguồn lực nào có thể được khơi thông và những rủi ro nào sẽ được kiểm soát tốt hơn.
Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, đất nước đang đứng trước một nghịch lý cần tháo gỡ: cơ hội từ khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, hội nhập và sức sáng tạo của con người ngày càng rộng mở, nhưng chỉ một quy định thiếu rõ ràng, một thủ tục không thống nhất, một khoảng trống thẩm quyền cũng có thể làm chậm cả dự án, triệt tiêu động lực của doanh nghiệp hoặc gây phiền hà cho người dân. Chính vì vậy, Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị đặt đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật vào vị trí “đột phá của đột phá” trong hoàn thiện thể chế phát triển.
Tại phiên khai mạc Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI ngày 6/4/2026, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh: “Pháp luật không chỉ để quản lý cái đã có, mà còn phải mở đường cho cái mới”. Đó không chỉ là thông điệp về kỹ thuật lập pháp, mà còn là định hướng chuyển đổi tư duy: từ pháp luật chủ yếu nhằm điều chỉnh hoạt động đang diễn ra sang pháp luật có khả năng tạo dựng môi trường cho những động lực tăng trưởng mới hình thành; từ xử lý từng vướng mắc riêng lẻ sang bảo đảm tính đồng bộ của cả hệ thống; từ chú trọng khâu ban hành sang coi trọng hiệu quả thực thi.
Có thể thấy rõ yêu cầu đó trong việc Quốc hội xem xét đồng thời Luật Đất đai, Luật Nhà ở và Luật Kinh doanh bất động sản. Ba lĩnh vực có quan hệ trực tiếp với nhau: đất đai là nguồn lực, nhà ở gắn với quyền lợi và nhu cầu thiết yếu của người dân, còn bất động sản liên quan đến sự vận hành của thị trường. Nếu từng lĩnh vực được điều chỉnh theo những cách thiếu liên thông, chi phí tuân thủ sẽ tăng, cơ hội đầu tư bị chậm và người dân có thể chịu thiệt. Việc hoàn thiện đồng thời các đạo luật tạo điều kiện xử lý xung đột chính sách ở quy mô rộng hơn, dù kết quả cụ thể vẫn phải được kiểm chứng trong thực tiễn áp dụng.
Cùng với đó, Luật Định danh và xác thực điện tử, Luật An ninh dữ liệu, các sửa đổi liên quan đến sở hữu trí tuệ, đầu tư, thương mại, chứng khoán và doanh nghiệp nhỏ và vừa cho thấy sự dịch chuyển sang những vấn đề của nền kinh tế số và mô hình phát triển dựa trên tri thức. Một nền pháp luật đi trước không có nghĩa dự đoán được mọi đổi thay, mà phải có các nguyên tắc ổn định, cơ chế thích ứng đủ linh hoạt và không gian thử nghiệm có kiểm soát. Đó chính là điều kiện để đổi mới sáng tạo phát triển mà vẫn bảo đảm an toàn, quyền lợi hợp pháp và lợi ích quốc gia.
Những quyết sách tạo nền tảng cho một giai đoạn tăng tốc
Không chỉ làm luật, Quốc hội đã quyết định những vấn đề quan trọng cho năm 2027, năm được xác định là thời điểm tăng tốc, bứt phá nhằm hiện thực hóa các mục tiêu của Đại hội XIV. Nghị quyết về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội đặt mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên, đồng thời yêu cầu giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và bảo đảm các cân đối lớn. Mục tiêu GDP bình quân đầu người khoảng 6.100 USD, chỉ số giá tiêu dùng tăng khoảng 4,5% và tổng vốn đầu tư thực hiện toàn xã hội đạt 36-38% GDP cho thấy yêu cầu kết hợp tốc độ với chất lượng, khát vọng với khả năng cân đối nguồn lực. Đây là những mục tiêu phải nỗ lực thực hiện, không phải kết quả đã đạt được.
Trong bối cảnh kinh tế thế giới biến động khó lường, một mục tiêu tăng trưởng cao không thể chỉ dựa vào mở rộng đầu tư hay tăng quy mô vốn. Quan trọng hơn là nâng cao năng suất lao động, chất lượng quản trị, hiệu quả phân bổ nguồn lực, năng lực khoa học - công nghệ và sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Vì thế, việc Quốc hội đồng thời hoàn thiện pháp luật về đầu tư, đấu thầu, ngân sách, thuế và doanh nghiệp có mối liên hệ trực tiếp với các chỉ tiêu kinh tế - xã hội. Nếu coi mục tiêu tăng trưởng là đích đến thì cải cách thể chế, phát triển nhân lực và đổi mới sáng tạo là những con đường chủ yếu để đi tới đích ấy.
Một ví dụ cụ thể là việc Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư ba tuyến đường bộ cao tốc: Bảo Hà - Lai Châu, đoạn Bảo Hà - Tân Phong; Quảng Ngãi - Kon Tum; và Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên, đoạn thuộc tỉnh Sơn La. Những tuyến đường này có ý nghĩa vượt lên trên việc rút ngắn thời gian di chuyển. Khi kết nối vùng được cải thiện, cơ hội thu hút doanh nghiệp, đưa nông sản ra thị trường, phát triển du lịch, tiếp cận dịch vụ và củng cố quốc phòng, an ninh sẽ rộng mở hơn. Tất nhiên, các dự án mới được quyết định chủ trương đầu tư; lợi ích mong đợi chỉ trở thành hiện thực khi giải phóng mặt bằng, bố trí vốn, quản lý chất lượng và tổ chức thi công được thực hiện hiệu quả.
Ở một bình diện khác, những quyết sách về hình sự, tố tụng hình sự, an ninh dữ liệu, phòng, chống tội phạm và các chương trình mục tiêu quốc gia cho thấy phát triển không thể tách rời ổn định và an toàn. Một đất nước muốn hấp dẫn đầu tư, thúc đẩy sáng tạo, nâng cao chất lượng sống cần có nền tảng pháp lý bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân, an ninh quốc gia và trật tự xã hội. Bảo đảm an ninh trong không gian số càng trở nên cấp thiết khi dữ liệu, giao dịch điện tử và trí tuệ nhân tạo len sâu vào mọi lĩnh vực đời sống.
Điều đáng chú ý nữa là chương trình nghị sự không đặt các chỉ tiêu tăng trưởng tách khỏi sự phát triển con người. Quốc hội đã sửa đổi những quy định liên quan đến y tế, bảo hiểm xã hội, người cao tuổi, người khuyết tật, trẻ em, lao động, việc làm và bình đẳng giới; đồng thời thông qua chính sách trong lĩnh vực du lịch, văn hóa, thể thao. Thực tiễn đặt ra nhiều vấn đề mới: dân số già hóa, lao động trên nền tảng số, nhu cầu nhà ở, tiếp cận chăm sóc sức khỏe, khả năng thụ hưởng văn hóa của mọi nhóm dân cư. Nếu tăng trưởng nhanh mà cơ hội phát triển không được mở rộng tương xứng, nền tảng xã hội của phát triển bền vững sẽ bị suy yếu. Bởi vậy, chính sách kinh tế và chính sách xã hội phải cùng hướng về con người.
Thước đo cuối cùng là hiệu quả thực thi và niềm tin của Nhân dân
Một dấu ấn khác của kỳ họp là phiên chất vấn đầu tiên trong nhiệm kỳ, tập trung vào lĩnh vực tài chính và khoa học, công nghệ. Với 65 lượt đại biểu đặt câu hỏi và 7 lượt tham gia tranh luận, hoạt động chất vấn đi thẳng vào nhiều vướng mắc về thể chế, nguồn lực, công nghệ và trách nhiệm điều hành. Điều cử tri chờ đợi sau phiên chất vấn không chỉ là phần giải trình trên nghị trường, mà là tiến độ khắc phục những vấn đề đã được nhận diện, sự thay đổi trong phối hợp giữa các cơ quan và những kết quả cụ thể có thể kiểm chứng.
Đó cũng là tinh thần cần được đặt vào hoạt động giám sát nói chung. Quốc hội xem xét việc giải quyết kiến nghị cử tri, công tác tiếp công dân, xử lý khiếu nại, tố cáo và triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia. Với những chương trình sử dụng nguồn lực lớn và triển khai trong nhiều năm, yêu cầu xây dựng cơ sở dữ liệu số dùng chung để theo dõi nguồn lực, tiến độ, kết quả và cơ chế kiểm toán định kỳ là hướng đi đáng quan tâm. Giám sát ngày càng cần dựa trên dữ liệu, bằng chứng và trách nhiệm cụ thể, thay vì chỉ dừng ở việc nghe báo cáo về số đầu việc đã hoàn thành.
Với người dân, tinh thần cải cách nhiều khi thể hiện ở những điều rất giản dị. Chẳng hạn, trong quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, giấy tờ còn hiệu lực về nguyên tắc vẫn được tiếp tục sử dụng, không buộc người dân và doanh nghiệp phải cấp đổi chỉ vì tên gọi hay thẩm quyền cơ quan thay đổi. Đó là cách tiếp cận lấy người dân làm trung tâm: bộ máy nhà nước thay đổi để phục vụ tốt hơn, chứ không phải để người dân phải gánh thêm chi phí của quá trình chuyển đổi. Những cải cách như vậy, nếu được thực hiện thống nhất ở cơ sở, có thể góp phần tiết kiệm thời gian, tiền bạc và củng cố niềm tin xã hội.
Dĩ nhiên, khoảng cách từ quyết sách đến hiệu quả thực tế chưa bao giờ tự động được rút ngắn. Những đạo luật mới cần có văn bản hướng dẫn kịp thời; những mục tiêu phát triển cần nguồn lực và năng lực tổ chức; những cơ chế phân cấp, phân quyền phải đi cùng trách nhiệm và kiểm soát quyền lực. Khi một quy định được hiểu khác nhau giữa các địa phương, khi cán bộ không dám quyết, hoặc khi thủ tục chưa thực sự đơn giản, phần được kỳ vọng từ cải cách thể chế vẫn có thể bị giữ lại trên giấy.
Vì thế, yêu cầu các văn bản quy định chi tiết được ban hành để có hiệu lực đồng thời với luật, nghị quyết cần được coi là cam kết về chất lượng phục vụ. Cùng với việc tổ chức thực hiện, phải thường xuyên rà soát các quy định chồng chéo, chủ động giải thích chính sách, công khai quy trình và tiếp thu phản hồi. Vai trò của đại biểu Quốc hội cũng không kết thúc khi bấm nút biểu quyết: còn trách nhiệm theo dõi thực thi, lắng nghe những vướng mắc từ cơ sở và chuyển tải trung thực tiếng nói của cử tri đến các cơ quan có thẩm quyền.
Có lẽ, dấu ấn sâu nhất mà một kỳ họp Quốc hội có thể để lại không nằm trên những trang báo cáo, mà ở một dự án được khởi động đúng tiến độ, một doanh nghiệp bớt rào cản, một người dân bớt thủ tục, một gia đình tiếp cận tốt hơn với dịch vụ thiết yếu, một địa phương có thêm động lực vươn lên. Khi những cam kết được chuyển thành hành động và kết quả, pháp luật mới thực sự trở thành nền tảng kiến tạo phát triển; niềm tin của Nhân dân mới trở thành nguồn lực mạnh mẽ để đất nước tiến bước trong kỷ nguyên mới.