Khi uống nhiều nước thì đàm ẩm lưu lại hai bên mạn sườn, khi ho đau hai mạn sườn gọi là huyền ẩm. Khi trời nóng uống nước, đàm ẩm dồn ra tay chân mà mồ hôi không ra, làm thân thể nặng nề đau nhức mỏi khắp mình mẩy đó là dật ẩm. Khi ho đàm ẩm nghịch lên làm tắc nghẽn phế sinh ra chứng đoản hơi, không nằm được phải ngồi tựa lưng mà thở thuộc chứng chi ẩm. Những nguyên nhân gây ra thủy ẩm đó là do phẫn uất, lo nghĩ, no đói thất thường, uống quá nhiều nước, đang nóng nhiễm lạnh mà bị. 

Chứng thủy ẩm ở người cao tuổi thường do sự vận hành và phân bố của thủy dịch trong cơ thể mất bình thường, nước ứ đọng lại mà thành chứng ẩm. Thủy ẩm thường tích tụ ở ngực, bụng, vị, trường (ruột), tay chân và trong các bộ vị khác nhau của cơ thể. Gây ra chứng này là do dương khí hư, âm khí bế tắc không vận chuyển được thủy dịch. Sự khí hóa không đầy đủ, đàm ẩm ứ đọng lại mà sinh bệnh.

Chứng thủy ẩm ứ đọng ở người cao tuổi thường trong vị (dạ dày) có tiếng nước óc ách, suyễn thở đoản hơi, hay nôn mửa ra bọt rãi. Sau lưng có vùng lạnh bằng bàn tay, hay chóng mặt, hoa mắt, có khi mặt hơi phù, ngủ nhiều, rêu lưỡi trắng nhớt, mạch trầm huyền.

Chứng thủy ẩm ứ đọng ở người cao tuổi phần nhiều do âm thịnh dương suy, thuộc chứng bản (gốc) hư, tiêu (triệu chứng) thực. Ẩm là âm tà khi gặp hàn thì ngưng đọng. Khí hậu mùa thu đông thường mát và lạnh bệnh rất dễ phát sinh. Người cao tuổi vốn thể chất dương hư lại hay uống nhiều nước, nhiều bia, rượu. Vì dương hư không hóa được khí, khí không hóa được ẩm. Khi tỳ dương không mạnh thì không hóa được thủy ẩm.

Trong Đông y có những bệnh danh như lưu ẩm, phục ẩm. Nói lưu ẩm là chỉ thủy ẩm lưu đọng không tan. Nói phục ẩm là chỉ thủy ẩm tiềm phục bên trong cơ thể, bệnh đã phát nhiều lần. Khi nói ẩm lưu hoặc phục là nói ẩm tà lưu đọng kéo dài nằm trong phạm vi bốn loại ẩm nói trên. Người cao tuổi do phân bố vận hóa thủy dịch thất thường, sự hóa sinh trong cơ  thể không lưu lợi. Sự vận hóa thủy ẩm trong cơ thể có quan hệ chặt chẽ với các tạng phế, tỳ, thận, tam tiêu. Nhưng thực chất khu trú trong chứng tỳ thận dương hư. Dương khí không được dồi dào là mấu chốt làm cho thủy ẩm tích đọng lại không hóa được.

Như vậy, ở trong thì dương khí hư, thủy ẩm ứ đọng lại làm công năng bảo vệ bên ngoài bị sút kém, tà khí của phong, hàn, thử, thấp xâm nhập vào mà xuất hiện các chứng trạng lẫn lộn. Người cao tuổi ẩm tà ứ đọng lâu ngày làm tỳ dương hư, ảnh hưởng đến thận dương. Thận dương hư thì mất chức năng khí hóa, không sưởi ấm để hóa sinh thủy dịch, thủy dịch tràn lan, nên sợ lạnh, tay chân lạnh, vùng dưới rốn hay cuộn đau, đau lưng, đầu choáng váng, hay suyễn thở, tiểu tiện không lợi, cũng có trường hợp ẩm tà xâm phạm tâm, phế sinh ra chứng tâm phế mãn. Khi điều trị chứng thủy ẩm phải dùng thuốc ôn ấm để điều hòa âm dương. Đó cũng là nguyên tắc ôn dương để hóa ẩm.

TTND.BS cao cấp Nguyễn Xuân Hướng (nguyên Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam)