Năm 1977, nhà tâm lý học Irene Pepperberg bắt đầu một thí nghiệm đặc biệt với một con vẹt xám châu Phi (Psittacus erithacus) mà bà đặt tên là Alex. Mục tiêu không đơn giản là dạy chim “nói tiếng người”, mà là tìm hiểu xem một loài chim có thể thực sự hiểu những từ mình phát ra đến đâu. Alex sau đó trở thành một trong những cá thể động vật nổi tiếng nhất trong lịch sử nghiên cứu nhận thức.
Ảnh: elementy
Điều khiến Alex đặc biệt là cách nó sử dụng từ ngữ. Qua nhiều năm huấn luyện, Alex có thể gọi tên hơn 50 đồ vật, nhận biết màu sắc, hình dạng và phân biệt các đặc điểm như màu, hình dạng hay chất liệu. Nó cũng có thể trả lời những câu hỏi liên quan đến số lượng và từng được ghi nhận sử dụng các từ chỉ số lượng tới 8 vật thể.
Ví dụ, khi đứng trước một nhóm đồ vật, Alex có thể được hỏi một vật có màu gì, hình dạng gì hoặc có bao nhiêu vật thuộc một nhóm nhất định. Điều quan trọng là câu trả lời không chỉ phụ thuộc vào việc lặp lại một âm thanh đã được học. Các thí nghiệm cho thấy Alex có khả năng kết hợp những nhãn từ khác nhau để xác định đặc điểm của một đồ vật cụ thể. Một nghiên cứu năm 1990 ghi nhận độ chính xác khoảng 81% trong những nhiệm vụ yêu cầu lựa chọn một vật dựa trên sự kết hợp giữa nhiều đặc điểm.
Ảnh: csmonitor
Một trong những phát hiện thú vị nhất liên quan đến khái niệm “none” – không có gì. Trong các thử nghiệm về sự giống và khác nhau, Alex có thể sử dụng âm thanh tương ứng với “none” khi không có đặc điểm chung hoặc không có đối tượng phù hợp. Điều này khiến các nhà nghiên cứu đặt câu hỏi liệu nó có đang nắm bắt một khái niệm trừu tượng thay vì chỉ ghi nhớ các phản ứng được huấn luyện.
Alex cũng từng khiến Pepperberg ngạc nhiên bởi khả năng tạo ra những âm thanh mới. Các nghiên cứu ghi nhận nó đôi khi tự phát tạo ra những cách phát âm mới trong quá trình học từ, thay vì chỉ sao chép chính xác âm thanh của con người.
Ảnh: tagesspiegel
Tuy nhiên, Alex không nói tiếng Anh như con người. Các nhà nghiên cứu không cho rằng chú vẹt này sở hữu ngôn ngữ với cấu trúc và khả năng biểu đạt tương đương con người. Điều đáng chú ý hơn là Alex có thể sử dụng một số âm thanh như những nhãn hiệu có ý nghĩa, kết hợp chúng với đồ vật, thuộc tính và số lượng trong những tình huống cụ thể.
Alex qua đời năm 2007, sau khoảng 30 năm tham gia nghiên cứu. Nhưng di sản của chú vẹt vẫn còn nguyên giá trị: trí thông minh không nhất thiết phải có hình dạng giống bộ não con người. Một bộ não chim nhỏ bé cũng có thể phát triển những khả năng nhận thức phức tạp mà trước đây chúng ta từng cho rằng chỉ những động vật có não lớn mới sở hữu.
