Năm 1532, Francisco Pizarro bắt được hoàng đế Inca Atahualpa tại Cajamarca. Để đổi lấy tự do, Atahualpa đề nghị lấp đầy một căn phòng bằng vàng và hai căn phòng tương tự bằng bạc. Lời hứa ấy nhanh chóng trở thành một trong những vụ chuộc người nổi tiếng nhất lịch sử. Vàng và bạc từ nhiều vùng của đế chế được vận chuyển về Cajamarca, gồm đồ trang sức, bình, tượng và những vật phẩm nghi lễ bằng kim loại quý.

Ảnh: caraltours

Nhưng Atahualpa cuối cùng vẫn bị người Tây Ban Nha xử tử vào năm 1533, bất chấp việc kho báu đang tiếp tục được chuyển đến. Theo các ghi chép đương thời, một lượng vàng khổng lồ đã được thu gom rồi nấu chảy thành các thỏi để dễ vận chuyển và chia phần cho quân Tây Ban Nha. Một bản ghi do thư ký Pedro Sancho lập còn ghi lại việc phân chia số vàng thu được.

Vậy số vàng còn đang trên đường đến Cajamarca đã đi đâu?

Đây là nơi lịch sử bắt đầu hòa lẫn với truyền thuyết.

Ảnh: perufootprints

Câu chuyện nổi tiếng nhất kể rằng tướng Inca Rumiñahui đang đưa một đoàn vận chuyển vàng khổng lồ từ vùng Quito về phía nam thì nhận được tin Atahualpa đã chết. Thay vì giao kho báu cho người Tây Ban Nha, ông được cho là đã đưa đoàn người quay trở lại vùng núi Llanganates thuộc Ecuador và giấu toàn bộ kho báu ở một nơi bí mật.

Qua nhiều thế kỷ, vô số nhà thám hiểm đã tìm kiếm “vàng của Atahualpa” trong những khu rừng mây và núi đá hiểm trở của Llanganates. Một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất liên quan đến Derrotero de Valverde, một bản chỉ dẫn được cho là mô tả đường đến kho báu. Đến thế kỷ XIX, các nhà thám hiểm tiếp tục dựa vào bản đồ và lời kể để tìm kiếm địa điểm huyền thoại này. Tuy nhiên, chưa có phát hiện khảo cổ nào chứng minh kho báu khổng lồ ấy thực sự tồn tại.

Ảnh: orangecares

Điều chắc chắn là người Inca sở hữu kỹ thuật luyện kim đáng kinh ngạc và vàng có vai trò quan trọng trong nghi lễ, quyền lực và biểu tượng tôn giáo. Nhưng với người Tây Ban Nha, vàng chủ yếu trở thành tài sản có thể nấu chảy, cân đo và vận chuyển. Chính quá trình ấy đã khiến phần lớn những tác phẩm kim loại quý của nền văn minh Inca biến mất.

Vì vậy, “kho báu thất lạc của người Inca” có thể không phải là một núi vàng nguyên vẹn đang nằm đâu đó dưới lòng Andes. Nó có thể là sự pha trộn giữa một lượng tài sản lịch sử có thật, những kho báu chưa bao giờ được tìm thấy và những câu chuyện được phóng đại qua nhiều thế hệ.

Và có lẽ đó mới là điều hấp dẫn nhất: sau gần 500 năm, chúng ta vẫn chưa biết bao nhiêu vàng Inca thực sự đã biến mất khỏi lịch sử.