Trần Quý Kiên tên thật Đinh Xuân Nhạ, bí danh Dương Văn Ty (1911–1965), thuộc thế hệ đảng viên đầu tiên của Đảng. Ông vào Đảng tháng 5/1930, giữa lúc thực dân Pháp tăng cường đàn áp phong trào cách mạng. Ngày 11/10/1930, khi phụ trách một nhóm tuyên truyền tại Hà Nội, ông bị bắt và sau đó bị kết án 10 năm tù khổ sai, cấm cố.

Không chỉ là người cộng sản bất khuất trong lao tù, ông còn có nhiều đóng góp trong việc khôi phục tổ chức Đảng, đào tạo cán bộ và xây dựng lực lượng cách mạng ở Bắc Kỳ và Tây Bắc.

Ba lần bị đày lên Sơn La, vẫn giữ vững khí tiết người cộng sản

Trần Quý Kiên từng hoạt động, đấu tranh trong tù cùng nhiều đồng chí sau này trở thành những nhà lãnh đạo cao cấp của Đảng và Nhà nước như Trường Chinh, Lê Duẩn, Nguyễn Lương Bằng, Lê Thanh Nghị.

Ngày 21/12/1931, tại Nhà lao Hải Phòng, ông cùng các đồng chí Lê Duẩn, Khuất Duy Tiến, Lê Thanh Nghị và nhiều tù nhân tham gia cuộc đấu tranh lưu huyết. Thực dân Pháp nổ súng đàn áp, làm 9 đồng chí hy sinh.

Năm 1932, tại Nhà tù Hỏa Lò, ông cùng các đồng chí Trường Chinh, Trần Bảo, Bùi Vũ Trụ và một số đồng chí khác tham gia làm báo bí mật, góp phần tuyên truyền, giáo dục chính trị và duy trì tinh thần đấu tranh.

Những cuộc đấu tranh trong tù và hoạt động duy trì tổ chức cách mạng khiến Trần Quý Kiên nhiều lần trở thành đối tượng đàn áp của thực dân Pháp. Sơn La là nơi ông bị đày lên tới ba lần, phải chịu đựng chế độ giam cầm hà khắc nhưng vẫn tiếp tục hoạt động cùng các đồng chí.

Lần thứ nhất, vào tháng 2/1933, Trần Quý Kiên bị đưa lên Nhà tù Sơn La cùng nhiều tù chính trị, trong đó có các đồng chí Trường Chinh, Lê Duẩn, Khuất Duy Tiến.

Tại đây, ông cùng các đồng chí tổ chức đấu tranh chống chế độ giam cầm hà khắc. Sau đợt giam giữ tại Sơn La, khi trở về Hỏa Lò, ông sốt nặng, tiểu ra máu, kiệt sức đến mức ruồi bâu cũng không còn sức xua đuổi. Vừa hồi phục, ông lại tham gia Ban chép tài liệu và Ban cấp cứu của tù nhân.

Lần thứ hai, trong những năm 1935–1936, ông tiếp tục bị đày lên Sơn La. Cùng các đồng chí Trường Chinh, Nguyễn Lương Bằng, Đặng Việt Châu, Bùi Vũ Trụ và các đồng chí khác, ông tham gia duy trì tổ chức cộng sản bí mật và hoạt động của Hội đồng Thống nhất.

Đồng chí Trường Chinh làm Chủ tịch Hội đồng; Trần Quý Kiên phụ trách Ban sản xuất; Nguyễn Lương Bằng phụ trách Ban nhà bếp. Những hoạt động ấy vừa góp phần cải thiện đời sống, vừa củng cố đoàn kết và bảo vệ lực lượng tù nhân chính trị.

Ra tù năm 1936, Trần Quý Kiên lập tức trở lại hoạt động, khôi phục tổ chức Đảng và xây dựng lực lượng cách mạng.

Tháng 8 năm ấy, ông cùng Nguyễn Văn Cừ, người sau này trở thành Tổng Bí thư của Đảng và Nguyễn Văn Minh thành lập Ủy ban Sáng kiến, một tổ chức lãnh đạo lâm thời góp phần khôi phục hệ thống tổ chức Đảng, tiến tới tái lập Xứ ủy Bắc Kỳ. Trong quá trình ấy, ông hoạt động cùng nhiều cán bộ tiền bối như Lương Khánh Thiện, Tô Hiệu, Hoàng Văn Thụ và Hoàng Quốc Việt.

Tháng 4/1937, ông tham gia tái lập Thành ủy Hải Phòng, cùng các đồng chí Nguyễn Văn Linh, Nguyễn Công Hòa và nhiều cán bộ cách mạng khác. Năm 1938, Trần Quý Kiên giữ cương vị Bí thư Thành ủy Hà Nội, đồng thời tham gia Ban Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ, khi mới khoảng 27 tuổi. Trong điều kiện hoạt động bí mật, Ban Thường vụ là bộ phận lãnh đạo thường xuyên, rất tinh gọn của Xứ ủy, trực tiếp chỉ đạo phong trào cách mạng ở Bắc Kỳ.

Ông còn trực tiếp xây dựng tổ chức và bồi dưỡng nhiều cán bộ ưu tú. Tháng 11/1937, Trần Quý Kiên kết nạp Văn Tiến Dũng vào Đảng; người cán bộ trẻ ấy sau này trở thành Đại tướng, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng.

Đầu năm 1938, ông thay mặt Xứ ủy công nhận chi bộ dự bị Đa Phúc (Sơn Tây) trở thành chi bộ chính thức, do Phan Trọng Tuệ làm Bí thư. Đồng chí Phan Trọng Tuệ sau này giữ các cương vị Tư lệnh Công an nhân dân vũ trang và Phó Thủ tướng Chính phủ.

Ngày 15/5/1938, tại La Cả, Trần Quý Kiên kết nạp ba quần chúng cốt cán ở La Cả, Đại Mỗ và Thượng Cát vào Đảng, thành lập chi bộ ghép do Dương Nhật Đại làm Bí thư, góp phần chuẩn bị thành lập Đảng bộ Hà Đông. Đồng chí Dương Nhật Đại sau này trở thành Bí thư Thành ủy Hà Nội.

Những hoạt động ấy cho thấy dấu ấn của Trần Quý Kiên không chỉ ở tinh thần đấu tranh bất khuất mà còn ở năng lực xây dựng tổ chức, đào tạo cán bộ và phát triển lực lượng cách mạng.

Tháng 6/1940, trong chuyến công tác cùng đồng chí Trần Quốc Hoàn tại Bắc Giang, Trần Quý Kiên lại bị thực dân Pháp bắt. Trong thời gian bị giam tại Đề lao Bắc Giang, hai đồng chí tiếp tục tổ chức tù nhân đấu tranh chống chế độ nhà tù hà khắc. Sau đó, ông bị chuyển về Hỏa Lò.

Lần thứ ba, Trần Quý Kiên bị đưa lên Sơn La từ Hỏa Lò, vào tháng 2/1944.

Với kinh nghiệm đấu tranh qua nhiều nhà tù, ông tham gia hướng dẫn, tổ chức khoảng 150 tù nhân trong đoàn đối phó với những khó khăn và sự đàn áp của địch trên đường áp giải.

Ba lần bị đày lên Sơn La, người chiến sĩ cộng sản vẫn giữ vững khí tiết, tinh thần đoàn kết và khả năng tổ chức đấu tranh ngay giữa lao tù.

Trở lại Sơn La, tham gia lãnh đạo xây dựng chính quyền cách mạng

Sau nhiều năm tù đày, sức khỏe Trần Quý Kiên suy giảm nghiêm trọng, có lúc phải chống gậy để đi lại.

Tháng 3/1945, sau khi Nhật đảo chính Pháp, ông thoát khỏi nơi giam giữ tại Nghĩa Lộ, trở về tiếp tục hoạt động cách mạng.

Trong những tháng chuẩn bị Tổng khởi nghĩa, Trần Quý Kiên được giao làm Bí thư Khu Quang Trung, tham gia lãnh đạo xây dựng lực lượng và chuẩn bị giành chính quyền, trong đó có các địa bàn Hòa Bình, Ninh Bình và Thanh Hóa.

Sau Cách mạng Tháng Tám, với trách nhiệm Xứ ủy viên Bắc Kỳ phụ trách Hòa Bình, Sơn La và Lai Châu, ông tiếp tục dấn thân vào nhiệm vụ đặc biệt khó khăn ở Tây Bắc.

Cuối tháng 9/1945, với bí danh Dương Văn Ty, ông lên Sơn La – Lai Châu xây dựng cơ sở Đảng, vận động quần chúng và củng cố chính quyền cách mạng.

Tại Mộc Châu, ông cùng các đồng chí vận động Bố chánh Sa Văn Minh và lực lượng dưới quyền đi theo cách mạng.

Đầu tháng 10/1945, Trần Quý Kiên tham gia lãnh đạo việc xây dựng chính quyền cách mạng tại Sơn La, với Cầm Văn Dung được cử làm Chủ tịch tỉnh. Tại Lai Châu, ông tiếp tục cùng đoàn cán bộ vận động nhân dân, gây dựng cơ sở và tìm cách thiết lập chính quyền mới trong điều kiện tình hình chính trị, quân sự hết sức phức tạp.

Có một sự đối lập đặc biệt đáng chú ý trong cuộc đời Trần Quý Kiên, đó là Sơn La, nơi thực dân Pháp ba lần giam cầm người chiến sĩ cộng sản, lại trở thành nơi ông trở về với trách nhiệm của một cán bộ lãnh đạo cách mạng phụ trách ba tỉnh Tây Bắc, góp phần xây dựng chính quyền mới.

Cuộc đời Trần Quý Kiên không chỉ tiêu biểu cho khí tiết bất khuất của thế hệ cộng sản tiền bối mà còn để lại dấu ấn trong công tác xây dựng tổ chức Đảng, bồi dưỡng cán bộ và tập hợp lực lượng cách mạng, từ Hà Nội, Hải Phòng và nhiều địa phương Bắc Kỳ đến vùng núi Tây Bắc.

Tên đồng chí Trần Quý Kiên được đặt cho một tuyến phố ở Hà Nội và nhiều địa phương khác như TP Hồ Chí Minh, TP Huế, TP Đà Nẵng... nhằm ghi nhận, tri ân những cống hiến của ông đối với sự nghiệp cách mạng, đấu tranh giành độc lập dân tộc.

(Còn tiếp)