Quan tài đầy nước sau gần 2.000 năm

Năm 2017, trong quá trình khai quật cứu hộ một quần thể mộ Hán tại làng Tô Sơn Đồn, khu Tây Hải Ngạn, thành phố Thanh Đảo, tỉnh Sơn Đông (Trung Quốc), các nhà khảo cổ phát hiện một ngôi mộ đặc biệt mang ký hiệu M147.

Ngay khi mở quan tài, nhóm khảo cổ nhận thấy bên trong còn tồn tại một lượng nước lớn. Điều đáng chú ý là nước tương đối trong, giúp nhiều hiện vật nằm dưới đáy quan tài vẫn có thể quan sát được. Môi trường kín và thiếu oxy trong thời gian dài cũng góp phần bảo vệ một số di vật và phần hài cốt của chủ nhân tốt hơn so với nhiều ngôi mộ cùng khu vực.

M147 thuộc quần thể mộ Tô Sơn Đồn, có niên đại Tây Hán. Hồ sơ khảo cổ cho biết ngôi mộ được bảo quản tương đối tốt nhờ lớp đất sét bao phủ. Tổng cộng 271 hiện vật tùy táng được phát hiện, trong đó có ba con dấu và 11 thẻ gỗ.

Sự đặc biệt của M147 không chỉ nằm ở tình trạng bảo tồn mà còn ở thân phận và hệ thống đồ tùy táng của người được chôn cất.

Một trong những manh mối quan trọng nhất để xác định danh tính chủ nhân là con dấu bằng đồng khắc tên “Lưu Tứ”. Hai con dấu khác có nội dung liên quan đến chức vụ huyện lệnh Đường Ấp và Tiêu huyện.

Các tư liệu nghiên cứu cho thấy, Lưu Tứ từng giữ chức huyện lệnh tại hai địa phương này. Đây là chức vụ hành chính địa phương, không phải quan chức đứng đầu triều đình. Chính sự chênh lệch giữa chức vụ được xác định và quy mô đồ tùy táng đã khiến ngôi mộ trở thành vấn đề đáng chú ý đối với giới nghiên cứu.

Một số nhà nghiên cứu cho biết, Lưu Tứ có thể là hậu duệ của hoàng thất nhà Hán và chưa chắc đã được phong tước chính thức. Tuy nhiên, đây vẫn là vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, không nên khẳng định tuyệt đối chỉ dựa trên những hiện vật được tìm thấy.

Điều chắc chắn hơn là quy mô và chất lượng đồ tùy táng cho thấy chủ nhân có địa vị xã hội và điều kiện kinh tế đáng kể.

“Ngọc tịch” thực chất làm bằng lưu ly

Hiện vật nổi bật nhất trong M147 là một chiếc ngọc tịch lưu ly. Nó được đặt bên dưới thi thể chủ nhân, có chiều dài khoảng 194 cm và rộng 46 cm.

Chiếc ngọc tịch được tạo thành từ hơn 330 mảnh lưu ly ghép lại. Các mảnh chủ yếu có dạng vuông, ngoài ra còn có hình tròn và hình thoi. Trên bề mặt xuất hiện các hoa văn như long văn, hổ văn và văn hình thị đế; một số khu vực được phủ lá vàng. Bốn góc mỗi mảnh đều có lỗ nhỏ để luồn dây và liên kết thành một tấm ngọc tịch hoàn chỉnh.

Điểm đáng chú ý là vật liệu này không phải ngọc tự nhiên. Bảo tàng Tây Hải Ngạn xác định đây là lưu ly chì-bari được chế tác nhân tạo. Trong quan niệm mai táng thời Hán, loại vật liệu này được sử dụng như một dạng “ngọc” trong hệ thống đồ táng bằng ngọc.

Chi tiết này có ý nghĩa quan trọng đối với việc hiểu văn hóa mai táng thời Hán. Người xưa tin rằng ngọc có khả năng bảo vệ thi thể và giúp duy trì trạng thái nguyên vẹn sau khi chết. Vì vậy, việc sử dụng các vật liệu dạng ngọc trong mộ không chỉ mang ý nghĩa trang trí mà còn gắn với quan niệm về cái chết và thế giới bên kia.

Vì sao chiếc ngọc tịch lại được dát vàng?

Hoa văn trên ngọc tịch lưu ly có hình rồng và hổ, trong đó một số chi tiết được phủ vàng. Chính đặc điểm này khiến hiện vật thường được gọi bằng tên khác là “kim long ngọc tịch”. Tuy nhiên, xét về mặt vật liệu học, cách gọi này dễ gây hiểu nhầm. Đây không phải một chiếc tịch được làm hoàn toàn bằng ngọc và cũng không phải “kim long” theo nghĩa một vật thể bằng vàng. Phần lõi là các mảnh lưu ly được tạo hình, sau đó một số hoa văn được phủ lá vàng.

Bảo tàng Tây Hải Ngạn cho biết, chiếc ngọc tịch được xem là một loại đồ táng bằng lưu ly, thuộc hệ thống mai táng bằng ngọc thời Hán. Những hiện vật tương tự từng được phát hiện tại một số khu vực khác của Trung Quốc và thường liên quan đến các nhân vật thuộc tầng lớp quý tộc hoặc hoàng gia.

Hệ thống đồ tùy táng hé lộ địa vị chủ nhân

Ngoài chiếc ngọc tịch lưu ly, M147 còn có nhiều hiện vật khác. Đáng chú ý là các con dấu giúp xác định danh tính và chức vụ của người được chôn cất.

Việc tìm thấy con dấu mang tên Lưu Tứ cùng các con dấu liên quan đến chức huyện lệnh cung cấp bằng chứng trực tiếp để nghiên cứu thân phận của chủ nhân. Đây là phương pháp quan trọng trong khảo cổ học: thay vì chỉ dựa vào quy mô ngôi mộ hoặc sự xa hoa của đồ tùy táng, các nhà nghiên cứu có thể kết hợp văn tự trên hiện vật, cấu trúc mộ và hệ thống đồ vật để xác định danh tính.

Một số nghiên cứu cho rằng, Lưu Tứ có thể thuộc hậu duệ hoàng thất nhưng chưa được phong tước. Nếu giả thuyết này đúng, nó phần nào giải thích vì sao một người chỉ được biết đến với chức huyện lệnh lại có hệ thống đồ táng khá đặc biệt.

Tuy nhiên, đây vẫn là một giả thuyết học thuật. Các hiện vật hiện có chưa đủ để khẳng định chắc chắn Lưu Tứ thuộc cấp bậc quý tộc nào.