Lời Tòa soạn: Những năm đầu giải phóng Thủ đô (1954), trước yêu cầu phát triển khoa học cần có một nền giáo dục đại học phát triển, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2183/TC ngày 04/06/1956 thành lập 5 trường đại học là: Đại học Tổng hợp, Đại học Bách khoa, Đại học Sư phạm, Đại học Y - Dược, Đại học Nông - Lâm.

Trong chặng đường 70 năm xây dựng và phát triển của các trường đại học (riêng Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã có lịch sử 75 năm), nhiều thế hệ nhà giáo, nhà khoa học đã vượt qua những năm tháng gian khó, vừa giảng dạy, nghiên cứu, vừa góp sức xây dựng trường, đào tạo những lớp trí thức tài năng cho đất nước. Tri thức và Cuộc sống khởi đăng loạt bài “Những nhà khoa học, những người thầy” nhằm tôn vinh những tên tuổi đã góp phần làm nên diện mạo và vị thế của khoa học, giáo dục Việt Nam, đồng thời lan tỏa những giá trị mà họ để lại cho các thế hệ hôm nay.

Người làm đẹp, làm sang rất nhiều cho văn chương

“Không ai không bị mê hoặc bởi các giờ giảng của thầy. Thầy chậm rãi, từ tốn, nhỏ nhẹ làm sống lại trước chúng tôi bao thăng trầm thời cuộc, bao vẻ đẹp của Thơ mới, của văn xuôi Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Tuân...”, PGS.TS Nguyễn Thị Bình, nguyên Chủ nhiệm Bộ môn Văn học Việt Nam hiện đại thuộc Khoa Ngữ văn, Trường ĐH Sư phạm Hà Nội chia sẻ về người thầy, PGS.NGND Nguyễn Hoành Khung.

Điều làm nên sức hấp dẫn ở PGS Nguyễn Hoành Khung không chỉ ở vốn tri thức, mà cách thầy dẫn dắt vấn đề mạch lạc mà đầy bất ngờ, những liên tưởng của thầy cứ nhảy thoăn thoắt từ Đông sang Tây, từ cổ đến kim, từ văn ra đời... Cứ buổi nào học thầy về là kí túc xá lại râm ran toàn những lời ngưỡng mộ. “Có người viết hay, nói dở. Có người viết dở nói hay. Thầy Khung nói hay như viết”, PGS. Bình nói.

PGS.TS Nguyễn Thị Bình cho hay, PGS. Nguyễn Hoành Khung cũng còn là chuyên gia về Tự lực văn đoàn. Những trang sách của ông thật hấp dẫn, mới mẻ, nhiều phát hiện sắc sảo, nhiều tính phản biện, lối diễn đạt tinh tế, tài hoa, không lẫn với ai. PGS Bình đã chứng kiến nhiều bạn bè, là học trò thầy ở kí túc xá, vừa đọc văn thầy vừa chốc chốc rền rĩ xuýt xoa, tay vớ lấy cuốn sổ, miệt mài chép lại những đoạn văn tâm đắc.

Các học trò thường nói với nhau: thầy Khung đúng là sinh ra để dành cho văn chương. Thật khó hình dung thầy lại ở bên ngoài cái cõi chữ nghĩa mênh mông, sâu thăm thẳm bao nhiêu là trăn trở băn khoăn về phận người, về sự sống... được các “ông/bà” nhà văn nhà thơ phổ hồn mình, cá tính mình, giọng điệu mình vào mà thành ra các hình tượng ám ảnh, có khi đến mất ngủ. “Nói không ngoa, thầy làm đẹp, làm sang rất nhiều cho văn chương”, bà Bình nhận xét.

PGS. Bình cho biết, những buổi sinh hoạt học thuật hay bảo vệ luận văn, luận án mà có thầy là cầm chắc không tẻ nhạt. Thầy khen hay chê đều xác đáng, cặn kẽ, ráo riết, thấu lý đạt tình. Hơn thế, cách nói của thầy bao giờ cũng hóm hỉnh, thú vị.

GS Nguyễn Đăng Mạnh rất coi trọng ý kiến PGS Khung. GS Mạnh nói: “Ông Khung tinh lắm. Ông ấy thẩm định là mình tin tưởng”. Hai thầy thân nhau nhưng là hai phong cách. GS Mạnh gai góc, dân dã, đôi khi cực đoan, quyết liệt. Thầy Khung thanh thoát, nhẹ nhàng, chừng mực.

Các học trò nhận được từ sự uyên bác của PGS. Nguyễn Hoành Khung những tri thức quý giá, cũng cố học thầy lối tư duy khúc chiết và sự nghiêm cẩn, mực thước trong câu chữ. Bất cứ khi nào học trò cần tới PGS Khung, ông đều tận tình chỉ bảo. Nhiều học viên cao học, nghiên cứu sinh tuy không làm luận văn, luận án với ông cũng khoe đã đến thầy “ăn mày” được “bị nặng” chữ nghĩa.

“Nhưng sự nhạy cảm với văn chương, tâm hồn tinh tế tài hoa, khiếu hài hước của thầy thì có lẽ chưa ai học được. Có những phẩm chất trời chỉ cho riêng một ít người”, PGS.TS Nguyễn Thị Bình chia sẻ.

Sức hấp dẫn từ “Lãn Ông” Nguyễn Hoành Khung

PGS.TS Trần Văn Toàn, nguyên Phó Trưởng khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội chia sẻ, cũng như rất nhiều người khác, ông ấn tượng sự uyên bác và “sức nghĩ” của PGS Nguyễn Hoành Khung.

Những trang nghiên cứu của thầy Khung về bài thơ Mộ (Chiều tối) của Chủ tịch Hồ Chí Minh hay những trang giáo trình về Nam Cao, theo PGS Toàn, cho thấy một năng lực phân tích đặc biệt. Đối tượng được mổ xẻ, mô tả và cắt nghĩa gần như cạn kiệt. Những gì PGS Khung đã viết, có những chỗ dường như “không thể thêm mà chỉ có thể phải tìm một hướng đi khác”.

Nhưng nghịch lý thú vị lại nằm ở chỗ, một người có khả năng viết như vậy lại không viết quá nhiều. Ngoài những tác giả buộc phải đảm nhiệm trong giáo trình, một số mục trong Từ điển văn học, lời giới thiệu cho bộ Văn xuôi lãng mạn và một số bài bình thơ Hồ Chí Minh, ông không để lại một khối lượng trước tác tương xứng với vốn tri thức mà mình sở hữu.

PGS Toàn gọi đó là một nét “Lãn Ông” ở PGS Nguyễn Hoành Khung. Ông gần như “lười” trong việc đưa những điều mình biết, mình nghĩ thành những công trình viết đầy đặn. Nhưng sự ít ỏi của trang viết không đồng nghĩa với sự ít ỏi của tri thức. Ngược lại, tri thức ấy sống trong những giờ giảng, những cuộc trò chuyện và ký ức của đồng nghiệp, học trò.

Làm văn học sử đích thực đòi hỏi phải am tường nhiều chuyện của đời tư nhà văn, của thời đại, của bối cảnh mà nhà văn và tác phẩm hiện diện. Về phương diện này, GS Khung là “vô địch”.

Chẳng hạn, để giúp học trò hiểu về con người Ngô Tất Tố, một nhà Nho những gốc gác, hành xử, tì vị rất đậm nét thôn dân, PGS Nguyễn Hoành Khung kể từ chuyện Vũ Bằng đã lỡm Ngô Tất Tố về tiếng Pháp (le sơ-vơ là ông sợ vợ) như thế nào đến thói quen biến tất cả cột điện Hà Nội thành khăn mùi - xoa và cả sự thích thú đặc biệt trước món lòng lợn của cụ đầu xứ Tố. Từ những câu chuyện đó, để thật hiểu vì sao, thời ấy viết về người nông dân nhiều lắm nhưng chỉ Ngô Tất Tố (và sau này có Nam Cao) mới là nhà văn của người nông dân.

Rồi thì tiền thân của Tắt đèn in trên báo là gì? Vì sao Ngô Tất Tố lại viết Tắt đèn. Một cá tính như Nguyễn Tuân làm sao lại có biệt nhãn đặc biệt với hình tượng chị Dậu? Biết tất cả những chuyện đó, học trò đã đọc Tắt đèn như từ một đôi mắt, một cảm xúc khác hẳn.

“Lãn Ông trong sự viết nên sự tài hoa, vốn tri thức đồ sộ nơi thầy Khung không sống trên trang sách mà sống trong ký ức của các thế hệ đồng nghiệp và học trò”, PGS.TS Trần Văn Toàn chia sẻ.

Theo PGS Toàn, những năm 90, thông tin ít, sách vở ít và có lẽ vì thế sự thông thái, vốn tri thức của người thầy là nguồn tài liệu đặc biệt quan trọng với thế hệ sinh viên. Nhưng quan trọng hơn, sự hấp dẫn từ những bài giảng của thầy đánh thức ở sinh viên khao khát về tri thức, khao khát tìm tòi, niềm vui của sự biết và tìm biết.

“Nếu giảng đường đại học ngày hôm nay thiếu đi sức sống thì phải chăng là bởi vì sinh viên đã không còn tìm thấy nữa niềm khát khao, niềm vui tìm biết tri thức từ bài giảng của những người thầy?”, PGS Toàn trăn trở.

“Công tử Bảo Khánh” với điệu sống “thông thái mà nhẹ nhõm”

Có lẽ, ai đã từng tiếp xúc, hoặc học PGS Nguyễn Hoành Khung, đều ấn tượng bởi nước da trắng trẻo, lòng bàn tay đỏ hồng, môi cũng đỏ như thoa son, nụ cười thật tươi, thật hiền. GS Nguyễn Đăng Mạnh đã đặt "biệt danh" cho GS Khung là “Công tử Bảo Khánh” - tên con phố PGS Khung ở trước đây. Còn PGS. TS Nguyễn Thị Bình đã gọi ông là “hiện thân của nét thanh tao, lịch lãm của Hà Nội thời vang bóng”.

Theo PGS Bình, trong mắt nhiều đồng nghiệp, học trò, thầy Khung được coi như “thần tượng”, và là “hoàng tử trong lòng” của nhiều người. PGS Khung hiền, luôn nhỏ nhẹ, ân cần nhưng khả năng hài hước là vô đối. Ông có biệt tài nhại giọng nói, động tác, được ví đến diễn viên chuyên nghiệp cũng “chào thua”. Ông hay ngắt lời một cách rất hóm: ”Xin phép được nghi ngờ“, “bạn không định ám chỉ tôi đấy chứ?” khiến các cuộc nói chuyện ngập tràn tiếng cười nhẹ nhõm, tin cậy.

Nhu cầu chia sẻ thông tin ở PGS Khung rất lớn. Một số đồng nghiệp nói vui, rằng hình phạt nặng nhất đối với thầy Khung là cấm nửa ngày không cho nói. Bản năng tinh tế hiếm có, lại thông kim bác cổ, thầy trò chuyện mặn mà được với mọi đối tượng. Nói theo ngôn ngữ bây giờ, có thể gọi thầy là “người truyền cảm hứng vĩ đại”.

PGS Toàn nhận xét, điệu sống nơi PGS Khung là “thông thái nhưng nhẹ nhõm”. Cùng với văn chương ông nhẹ bước trong đời, tự tại và đầy đặn trong ý thú của riêng mình. Có được điều này, theo ông Toàn, có lẽ là do thầy Khung không có bất kỳ áp lực nào cho việc nghiên cứu và giảng dạy văn chương ngoài một tình yêu tự nhiên, một ý thú.

PGS Nguyễn Hoành Khung vốn là sinh viên Trường ĐH Bách khoa Hà Nội, nhưng rồi, sau khi trò chuyện với những người bạn sinh viên khoa Văn học của Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội (ngày đó sinh viên hai trường học chung giảng đường), chàng sinh viên Khung đã quyết định đổi hướng, rẽ sang với văn chương, sống đúng với đam mê của mình.

Theo PGS Toàn, được sống với ý thú đó là điều quan trọng nhất. Đây không phải là bổn phận của một cam kết hôn nhân, mà là một tình yêu, nhẹ nhõm và nhiều cảm xúc. Với một tình yêu như thế, lời nói, đúng hơn sự trò chuyện về văn chương mới là tình yêu trong sự hiện diện sinh động nhất. Dù bao nhiêu lần vẫn luôn là một sự khởi đầu thanh tân.

Và vì vậy, sự ít ỏi của những trang viết, thật thú vị. Theo một lẽ nào đó đã khiến PGS Khung và những tri thức văn chương của ông trở thành món quà như chỉ để dành riêng cho những ai đã có may mắn được học, được trò chuyện cùng ông.

Theo PGS Nguyễn Thị Bình, PGS Nguyễn Hoành Khung sống rất thanh bạch, chẳng màng danh vọng, xa lạ với mọi sự đố kị, bon chen. “Thầy là một trong số những bậc đại sư đã làm nên thời hoàng kim của khoa Văn - Đại học Sư phạm Hà Nội, đã cho chúng tôi niềm hãnh diện vì được là học trò, là đồng nghiệp của thầy”, PGS Nguyễn Thị Bình chia sẻ.