Tình trạng người dân tự ý mua và sử dụng các loại thực phẩm chức năng, đặc biệt là vitamin D liều cao mà không qua thăm khám hay chỉ định của y bác sĩ, đang trở thành một thực trạng đáng báo động.
Thông tin từ Viện Quốc gia về Thực phẩm bổ sung của Mỹ (NIH-ODS) cho thấy nhiều vitamin và khoáng chất có giới hạn dung nạp tối đa – UL. Vượt quá mức này không đồng nghĩa chắc chắn sẽ bị ngộ độc, nhưng nguy cơ tác dụng bất lợi tăng lên. Đáng chú ý, vitamin B6, C, D và vitamin A dạng tiền tạo sẵn đều có những giới hạn an toàn cần lưu ý.
Nhiều người vẫn giữ tâm lý chủ quan khi cho rằng vitamin là bổ dưỡng, dùng càng nhiều càng tốt hoặc "nếu không bổ ngang thì cũng bổ ngửa". Tuy nhiên, việc lạm dụng này đang để lại những hệ lụy vô cùng nghiêm trọng đối với sức khỏe, trong đó thận là một trong những cơ quan chịu tổn thương nặng nề nhất. Các bệnh viện lớn trên cả nước thời gian qua đã ghi nhận không ít trường hợp bị tổn thương thận cấp, lắng đọng canxi mô thận, thậm chí tiến triển thành suy thận mạn tính chỉ vì thói quen tự ý bổ sung vi chất vô tội vạ.
Thực tế lâm sàng tại các cơ sở y tế đã ghi nhận nhiều trường hợp cảnh tỉnh. Tại Bệnh viện Đa khoa Medlatec, các bác sĩ từng tiếp nhận điều trị cho một nam bệnh nhân 47 tuổi nhập viện trong tình trạng mệt mỏi kéo dài, chán ăn, buồn nôn và sút cân rõ rệt. Khi thực hiện các xét nghiệm chuyên sâu, các bác sĩ phát hiện nồng độ vitamin D trong máu của bệnh nhân này vượt hơn 3 lần ngưỡng an toàn tối đa, chỉ số canxi máu tăng vọt và chỉ số chức năng thận giảm nghiêm trọng.
Khai thác tiền sử bệnh, người đàn ông này cho biết vì nghe lời giới thiệu về tác dụng tăng cường sức đề kháng và chống lão hóa xương, ông đã tự đặt mua loại vitamin D3 liều cao trên mạng và duy trì uống mỗi ngày suốt nhiều tháng liền mà không hề thực hiện bất kỳ xét nghiệm hay tư vấn y khoa nào.
Không chỉ ở người trưởng thành, tình trạng ngộ độc vitamin D do sự thiếu hiểu biết của phụ huynh cũng xảy ra ở đối tượng trẻ em. Bệnh viện Nhi Trung ương từng điều trị cho trường hợp bệnh nhi mới hơn 1 tuổi bị ngộ độc vitamin D rất nặng. Thấy con có dấu hiệu chậm mọc răng và rụng tóc hình vành khăn, thay vì đưa trẻ đi khám dinh dưỡng, cha mẹ đã tự ý mua dung dịch vitamin D3 liều cao về cho bé uống vượt quá nhiều lần so với liều khuyến cáo hàng ngày.
Sau một thời gian ngắn, trẻ bắt đầu xuất hiện các triệu chứng bỏ bú, nôn trớ liên tục và quấy khóc bất thường. Kết quả siêu âm ổ bụng và chụp X-quang cho thấy thận của bệnh nhi đã bắt đầu bị vôi hóa, các vi ống thận bị lắng đọng tinh thể canxi dày đặc, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng lọc của thận khi tuổi đời còn quá nhỏ.
Giải thích về cơ chế gây tổn thương thận khi lạm dụng vi chất này, các chuyên gia Thận - Tiết niệu cho biết vitamin D thuộc nhóm vitamin tan trong dầu (cùng với vitamin A, E, K). Khác với các loại vitamin tan trong nước như C hay nhóm B vốn sẽ nhanh chóng đào thải qua đường nước tiểu nếu cơ thể bị dư thừa, vitamin D thừa sẽ không thể tự giải phóng ra ngoài mà tích lũy dần tại gan và các mô mỡ.
Vai trò chính của vitamin D là thúc đẩy quá trình hấp thu canxi tại ruột và huy động canxi vào xương. Khi nồng độ vitamin D trong cơ thể tăng cao vượt mức cho phép trong thời gian dài, nó sẽ kích thích ruột hấp thu canxi một cách ồ ạt, đồng thời kéo canxi từ xương vào máu, dẫn đến hội chứng tăng canxi máu (Hypercalcemia).
Tăng canxi máu là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến bi kịch tàn phá hệ thống thận. Thận là cơ quan đảm nhận nhiệm vụ lọc máu và duy trì cân bằng nội môi. Khi lượng canxi trong máu vượt quá khả năng xử lý của cơ thể, thận phải làm việc quá tải để cố gắng đào thải bớt canxi qua đường tiểu. Việc nồng độ canxi trong nước tiểu quá cao sẽ kết tủa tạo thành các tinh thể oxalat canxi hoặc phosphat canxi, lâu dần hình thành nên sỏi thận.
Nguy hiểm hơn, canxi thừa sẽ trực tiếp lắng đọng vào các mô kẽ, mạch máu và hệ thống vi ống thận – hiện tượng này được y học gọi là canxi hóa mô thận (Nephrocalcinosis). Tình trạng vôi hóa này gây ra phản ứng viêm mạn tính, phá hủy dần các đơn vị chức năng của thận (nephron), làm xơ hóa tổ chức thận và dẫn đến suy thận mạn tính không thể phục hồi.
Các bác sĩ cảnh báo rằng triệu chứng ngộ độc vitamin D và tổn thương thận thường diễn tiến rất âm thầm trong giai đoạn đầu, khiến người bệnh dễ bỏ qua hoặc nhầm lẫn với các bệnh lý thông thường khác. Người bệnh chỉ bắt đầu chú ý khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu như khát nước liên tục, đi tiểu nhiều lần trong ngày (đặc biệt là tiểu đêm), mệt mỏi bần thần, chán ăn, buồn nôn, táo bón dai dẳng, hoặc đau tức vùng mạn sườn và thắt lưng. Khi các triệu chứng này xuất hiện rõ rệt thì mô thận thường đã chịu những tổn thương nhất định.
Khi nào cơ thể thực sự cần vitamin D liều cao?
Theo Medlatec, việc sử dụng các chế phẩm vitamin D liều cao không phải là một phương pháp bổ sung dinh dưỡng thông thường mà là một phác đồ điều trị y khoa. Bác sĩ chỉ định dạng liều này trong các trường hợp cụ thể sau:
Điều trị thiếu hụt vitamin D nghiêm trọng: Được xác định thông qua xét nghiệm nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong máu dưới 12 ng/mL (hoặc dưới 30 nmol/L).
Bệnh còi xương ở trẻ em và loãng xương ở người lớn: Khi xương bị khử khoáng nặng do thiếu hụt vitamin D làm giảm hấp thu canxi, cần dùng liều cao để nhanh chóng bù đắp và phục hồi mật độ xương.
Hội chứng kém hấp thu chất béo: Người bệnh trải qua phẫu thuật cắt dạ dày, người mắc bệnh Crohn, bệnh xơ nang (Cystic fibrosis) hoặc suy tuyến tụy khiến đường ruột không thể hấp thu vitamin D từ thức ăn theo cách thông thường.
Suy thận mạn hoặc suy tuyến cận giáp: Các bệnh lý này làm suy giảm khả năng chuyển hóa vitamin D từ dạng bất hoạt sang dạng hoạt động tại thận, cần các chế phẩm liều cao chuyên biệt dưới sự giám sát nghiêm ngặt.
Người dân tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng vitamin D liều cao
Để phòng tránh những hậu quả đáng tiếc đối với hệ tiết niệu, các chuyên gia y tế khuyến cáo người dân tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thực phẩm chức năng bổ sung vitamin D liều cao (như các sản phẩm chứa 50.000 IU/liều hoặc dạng tiêm, truyền) theo lời đồn thổi trên mạng xã hội. Việc bổ sung vitamin D cần phải dựa trên kết quả xét nghiệm vi chất trong máu và có sự chỉ định cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa.
Ngộ độc vitamin D thường xảy ra khi người bệnh tự ý sử dụng liều trên 10.000 IU/ngày liên tục trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng, hoặc bôi hoặc uống nhầm các chế phẩm nồng độ cao dành cho người lớn cho trẻ sơ sinh.
Nhu cầu bổ sung vitamin D hàng ngày ở người trưởng thành khỏe mạnh thông thường chỉ dao động từ 600 đến 800 IU. Việc duy trì một chế độ ăn uống đa dạng, giàu dinh dưỡng và kết hợp tắm nắng hợp lý vào buổi sáng sớm vẫn là phương pháp tự nhiên, an toàn và hiệu quả nhất để cơ thể tự tổng hợp vitamin D mà không lo nguy cơ ngộ độc hay hỏng thận.
