Trao đổi với PV Tri thức và Cuộc sống, GS.TSKH. Vũ Hoàng Linh, Chủ tịch Hội Toán học Việt Nam, nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội) cho hay, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) đã và đang giữ vai trò nòng cốt trong tập hợp, đoàn kết và phát huy đội ngũ trí thức KH&CN Việt Nam. Trong nhiệm kỳ 2026–2031, vấn đề quan trọng là làm thế nào biến nguồn lực trí tuệ đó thành năng lực sáng tạo và năng lực tư vấn chính sách thực chất.

Cầu nối tri thức và giá trị gia tăng cốt lõi của VUSTA

- Ông đánh giá thế nào về vai trò của VUSTA trong việc tập hợp và phát huy sức mạnh của đội ngũ trí thức khoa học, công nghệ hiện nay, thưa GS.TSKH. Vũ Hoàng Linh?

VUSTA đã và đang giữ vai trò nòng cốt trong việc tập hợp, đoàn kết và phát huy đội ngũ trí thức KH&CN Việt Nam. Đây thực sự là “ngôi nhà chung” của giới trí thức. Theo số liệu công bố, hệ thống hiện tập hợp hơn 3,7 triệu hội viên, trong đó hơn 2,2 triệu là trí thức KH&CN thông qua 93 hội ngành toàn quốc, 34 liên hiệp hội địa phương và hơn 570 tổ chức KH&CN.

Tuy nhiên, giá trị lớn nhất không nằm ở con số hội viên, mà ở khả năng kết nối các chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực, thế hệ và địa phương, tạo thành một nguồn lực trí tuệ tập thể lớn phục vụ phát triển đất nước.

VUSTA còn là cầu nối quan trọng giữa đội ngũ trí thức với Đảng và Nhà nước. Hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội của VUSTA mang tính độc lập, khách quan, cung cấp cơ sở khoa học cho việc đánh giá các chính sách, chương trình, dự án lớn. Đây có thể xem là giá trị gia tăng quan trọng nhất: biến tri thức cá nhân thành trí tuệ tập thể và chuyển hóa thành các kiến nghị chính sách thực chất.

Bên cạnh đó, VUSTA tạo môi trường để trí thức đóng góp trực tiếp cho sản xuất và đời sống thông qua nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, phổ biến kiến thức, nâng cao dân trí. Trong bối cảnh các vấn đề như AI, chuyển đổi số, biến đổi khí hậu hay phát triển bền vững đều mang tính liên ngành, vai trò điều phối của VUSTA càng trở nên then chốt. Tổ chức này đang dịch chuyển từ mô hình tập hợp truyền thống sang xây dựng một “nền tảng tri thức quốc gia”.

- Bên cạnh những kết quả đạt được, theo Giáo sư, VUSTA đang đứng trước những thách thức nào trong giai đoạn mới, thưa ông?

Nếu đánh giá khách quan, VUSTA đã tập hợp được nguồn lực trí tuệ rất lớn, nhưng bài toán quan trọng hơn trong giai đoạn tới là làm thế nào để biến nguồn lực đó thành năng lực sáng tạo và năng lực tư vấn chính sách thực chất.

Thực tế hiện nay cho thấy cơ chế để trí thức tham gia thường xuyên, thực chất vào quá trình hoạch định chính sách còn cần tiếp tục hoàn thiện. Hoạt động giữa các hội thành viên chưa đồng đều. Nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất và cơ chế đặt hàng nhiệm vụ KH&CN còn hạn chế. Sự kết nối giữa giới trí thức với doanh nghiệp và nhu cầu thực tiễn của nền kinh tế cần phải mạnh mẽ hơn.

Đặc biệt, chúng ta đang thiếu các cơ chế thực sự hiệu quả để thu hút trí thức trẻ, chuyên gia quốc tế và trí thức Việt Nam ở nước ngoài. Trong thời đại AI và chuyển đổi số, dữ liệu và tri thức của toàn hệ thống VUSTA còn khá phân tán, đây là điểm nghẽn mà chính VUSTA cũng thừa nhận và cần tập trung giải quyết.

Khoa học cơ bản không phải "lý thuyết đứng sau công nghệ"

- Thưa Giáo sư, trong nhiệm kỳ 2026–2031, VUSTA cần có chiến lược ra sao để vượt qua những thách thức, phát huy tốt hơn vai trò của các ngành khoa học nền tảng trong phát triển KH&CN và đổi mới sáng tạo?

Khoa học nền tảng (hay khoa học cơ bản) là hệ thống các nghiên cứu khám phá quy luật tự nhiên, vật chất và tư duy mà không hướng tới mục đích ứng dụng thực tế ngay lập tức. Nó là nền móng cốt lõi để tạo ra các tri thức mới, từ đó phát triển các công nghệ lõi và giải quyết các bài toán thực tiễn.

Trong nhiệm kỳ mới, tôi cho rằng VUSTA cần nhìn nhận các ngành khoa học nền tảng như toán học, vật lý, hóa học, khoa học sự sống, khoa học trái đất... không phải là “nghiên cứu lý thuyết đứng sau công nghệ”, mà là nền móng tạo ra năng lực công nghệ và đổi mới sáng tạo trong dài hạn.

Đây cũng là tinh thần đang được nhấn mạnh trong các định hướng mới về khoa học cơ bản: toán học ngày càng giữ vai trò nền tảng đối với AI, khoa học dữ liệu, mật mã, an ninh mạng; hóa học đối với vật liệu, năng lượng, dược phẩm; sinh học đối với y sinh, vaccine, công nghệ gen và nông nghiệp.

Để làm được điều này, tôi cho rằng cần tập trung vào các định hướng chiến lược sau:

Thứ nhất, đưa khoa học nền tảng thành ưu tiên trong tư vấn chính sách. VUSTA cần chủ động tập hợp các hội ngành như Hội Toán học, Hội Vật lý, Hội Hóa học... xây dựng các báo cáo tư vấn chiến lược dài hạn thay vì chỉ góp ý theo từng dự thảo.

Cần đề xuất một “Chương trình quốc gia về khoa học nền tảng phục vụ phát triển công nghệ chiến lược”. Phải thay đổi tư duy đánh giá: không thể đo đếm khoa học cơ bản chỉ bằng số bằng sáng chế hay khả năng thương mại hóa ngay lập tức. Một công trình toán học có thể chưa có ứng dụng trong 10–20 năm, nhưng sau đó sẽ trở thành nền tảng cho AI hay mật mã.

Thứ hai, tạo cơ chế tài trợ dài hạn và chấp nhận rủi ro khoa học. Đây là yếu tố then chốt nhất. VUSTA cần kiến nghị chuyển từ cấp kinh phí theo đề tài ngắn hạn sang các chương trình 5–10 năm đối với các hướng nghiên cứu nền tảng. Hình thành các nhóm nghiên cứu xuất sắc trong toán học, vật lý lý thuyết, vật liệu, sinh học phân tử... với kinh phí ổn định và đánh giá theo chất lượng khoa học.

Đối với khoa học nền tảng, buộc phải chấp nhận đầu tư dài hạn và chấp nhận rủi ro; không thể đòi hỏi mọi nghiên cứu đều cho sản phẩm thương mại ngay trong một nhiệm kỳ ngân sách.

Thứ ba, trở thành cầu nối giữa khoa học nền tảng và công nghệ chiến lược. Thay vì tách biệt “khoa học cơ bản – khoa học ứng dụng – công nghệ – doanh nghiệp”, VUSTA có thể xây dựng các mạng lưới liên ngành thực chất: Toán học + AI + Mật mã; Vật lý + Vật liệu mới + Bán dẫn + Lượng tử; Hóa học + Năng lượng + Dược phẩm; Sinh học + Y học + Công nghệ gen. Việt Nam đã có tiền đề tốt ở một số lĩnh vực khoa học tự nhiên, toán học và vật lý lý thuyết có vị trí khá tốt trong khu vực và thế giới, việc kết nối liên ngành sẽ tạo ra giá trị gia tăng rất lớn.

Thứ tư, chú trọng phát triển đội ngũ kế cận, kết nối các nhà khoa học trẻ và chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài thông qua các nhóm nghiên cứu chung, dự án quốc tế và tư vấn chính sách.

Thứ năm, đổi mới cách đánh giá, trọng dụng nhà khoa học theo hướng đa chiều, coi trọng chất lượng công trình, ảnh hưởng quốc tế, khả năng đào tạo, hình thành nhóm nghiên cứu và đóng góp cho công nghệ chiến lược, thay vì chỉ dựa vào số lượng bài báo hay đề tài.

Thứ sáu, cần phát huy mạnh hơn vai trò tư vấn, phản biện, chủ động đặt ra những bài toán khoa học lớn của quốc gia, qua đó kết nối Nhà nước, giới khoa học, doanh nghiệp và xã hội.

Cuối cùng, VUSTA có thể hướng tới xây dựng một hạ tầng kết nối tri thức quốc gia, số hóa và liên thông nguồn lực về nhà khoa học, nhóm nghiên cứu, phòng thí nghiệm, công nghệ và các bài toán quốc gia. Khi đó, VUSTA không chỉ tập hợp trí thức mà còn trở thành nền tảng kết nối và phát huy nguồn lực trí tuệ của đất nước.

- Nếu cô đọng một thông điệp cốt lõi hoặc một mục tiêu lớn nhất cho VUSTA trong nhiệm kỳ tới, Giáo sư sẽ nhấn mạnh điều gì?

Nếu phải chọn một mục tiêu lớn nhất cho VUSTA nhiệm kỳ tới, tôi đề xuất: “Biến VUSTA thành nền tảng kết nối trí tuệ quốc gia, trong đó khoa học nền tảng là gốc, khoa học công nghệ là thân, đổi mới sáng tạo là cành và sản phẩm phục vụ phát triển đất nước là quả”.

- Trân trọng cảm ơn ông về những chia sẻ!

Bài viết nằm trong tuyến bài hướng tới Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, nhiệm kỳ 2026-2031.