Cứ đến hẹn lại lên, mỗi mùa hè về, không khí của kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 THPT công lập tại các thành phố lớn như Hà Nội, TP HCM lại "nóng" hơn bao giờ hết. Nhìn cảnh cha mẹ đội nắng chờ con, học sinh thức trắng đêm ôn luyện, nhiều người không khỏi đặt câu hỏi: Vì sao một kỳ thi cấp học phổ thông lại căng thẳng, khốc liệt và áp lực hơn cả kỳ thi đại học?
Lỗ hổng trong quy hoạch đô thị và áp lực tăng dân số cơ học
Những năm gần đây, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 THPT công lập tại Hà Nội luôn được ví như một "cuộc chiến" căng thẳng, thậm chí áp lực tâm lý còn đè nặng hơn cả kỳ thi đại học. Để giải mã sức nóng vô tiền khoáng hậu này, cần nhìn nhận thẳng thắn từ hai lăng kính: lỗ hổng trong quy hoạch đô thị và áp lực cơ học từ số lượng học sinh tăng đột biến.
Trao đổi với PV Báo Tri thức và Cuộc sống, TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch Kiến trúc Hà Nội, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam dưới góc nhìn của các chuyên gia quy hoạch, ông phân tích, nguyên nhân cốt lõi khiến học sinh "đói" trường lớp xuất phát từ việc tốc độ xây dựng trường học hoàn toàn bị hụt hơi trước tốc độ gia tăng dân số. Một phần của nguyên nhân này là do công tác dự báo dân số trước đây chưa sát với thực tế. Theo quy hoạch, Hà Nội dự kiến đến năm 2030 mới đạt 9,2 triệu dân, nhưng hiện tại con số này đã áp sát ngưỡng 8,7 triệu người. Sự bùng nổ dân số cơ học diễn ra mạnh mẽ nhất tại các khu đô thị mới và các khu vực nội đô cũ đang chờ tái thiết.
Ông Nghiêm chỉ ra rằng, dù các quy hoạch định hướng của thủ đô luôn đặt ra sự cân đối nghiêm ngặt giữa quy mô dân số, số lượng học sinh và mạng lưới trường lớp, song khâu thực thi lại bị lệch quỹ đạo. Tại các khu đô thị mới, nhà ở mọc lên như nấm nhưng hạ tầng giáo dục lại bị bỏ quên. Thực trạng này đẩy không gian học đường của học sinh Hà Nội vào thế bị bóp nghẹt. Theo quy chuẩn quốc gia, diện tích tối thiểu phải đạt 10-12 m² đất/học sinh, nhưng thực tế tại Hà Nội chỉ đạt 5-6 m², thậm chí nhiều nơi dưới 5 m². Để đối phó, nhiều trường buộc phải nâng tầng, tăng mật độ xây dựng vượt chuẩn. Hệ lụy này là kết quả của những lỗ hổng trong quản lý đất đai, sự thiếu quyết liệt trong công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm của các cơ quan chức năng.
Đừng để áp lực thi vào lớp 10 công lập làm học sinh căng thẳng. Ảnh Vũ Hường/VOV
Sự quá tải về hạ tầng quy hoạch đã đặt lên vai ngành giáo dục thủ đô một áp lực điều tiết khổng lồ. Trao đổi với PV Báo Tri thức và Cuộc sống về “sức nóng" vào lớp 10 công lập tại Hà Nội, ông Nguyễn Quang Tuấn, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội cho biết, trong năm học này, thành phố có khoảng 147.000 học sinh hoàn thành chương trình THCS. Để thực hiện đúng chủ trương phân luồng, chỉ tiêu vào lớp 10 công lập chỉ chiếm khoảng 60%. Điều này đồng nghĩa với việc hơn 50.000 học sinh còn lại buộc phải chuyển hướng sang các trường tư thục, trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên hoặc hệ đào tạo nghề.
Ông Tuấn thẳng thắn thừa nhận, tại một số khu vực đô thị mới của Hà Nội, tốc độ tăng dân số cơ học khá nhanh, tạo áp lực lớn đối với hệ thống trường học. Thành phố và ngành giáo dục đã và đang triển khai nhiều giải pháp nhằm giải quyết bài toán “thiếu trường, thiếu lớp”. Và để giải quyết bài toán căn cơ này, Hà Nội đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp mạnh tay. Thành phố đã chỉ đạo rà soát lại toàn bộ mạng lưới trường học, kiên quyết dành quỹ đất cho giáo dục ngay từ khâu quy hoạch đô thị và đẩy nhanh tiến độ xây dựng trường công lập tại các vùng "nóng". Bên cạnh đó, giải pháp xã hội hóa được đẩy mạnh nhằm thu hút dòng vốn tư nhân phát triển hệ thống trường tư thục chất lượng cao, chia sẻ bớt gánh nặng với khối công lập. Đặc biệt, ngành giáo dục đang chủ động xây dựng kịch bản dự báo quy mô học sinh theo từng giai đoạn, trước mắt là chuẩn bị từ sớm phương án cho năm học 2027-2028 – thời điểm lứa học sinh sinh năm 2012 (năm Nhâm Thìn) tăng đột biến sẽ bước vào lớp 10.
Căng thẳng hơn cả thi tốt nghiệp THPT hay xét tuyển Đại học
Các chuyên gia và phụ huynh đều đồng tình rằng kỳ thi này áp lực và căng thẳng hơn cả thi tốt nghiệp THPT hay xét tuyển Đại học.
Bản chất của sự căng thẳng bắt nguồn từ sự chênh lệch quá lớn giữa nhu cầu và chỉ tiêu. Tại các đô thị lớn, tốc độ gia tăng dân số cơ học quá nhanh khiến hệ thống trường lớp công lập không thể đáp ứng kịp.
Hằng năm, các thành phố lớn chỉ có thể tối đa khoảng 60% đến 70% học sinh tốt nghiệp THCS vào được lớp 10 công lập. Số còn lại khoảng 30- 40%tương đương với hàng chục nghìn học sinh buộc phải rẽ hướng sang các trường dân lập, trung tâm giáo dục thường xuyên hoặc học nghề.
Trong khi đó, ở kỳ thi đại học (tốt nghiệp THPT) là cuộc đua chọn ngành nghề và tương lai, nơi có rất nhiều cánh cửa và lối rẽ, cơ hội mở ra rộng lớn hơn rất nhiều. Với hàng trăm trường đại học, học viện, cao đẳng... cùng nhiều phương thức xét tuyển (xét học bạ, xét điểm đánh giá năng lực, xét tuyển thẳng), hầu như học sinh nào muốn học đại học đều có thể tìm được một bến đỗ. Thi đại học là cuộc đua chọn trường top hay trường bình thường, còn thi vào lớp 10 là cuộc chiến sinh tồn: được học trường công hoặc phải rẽ ngã khác.
Nhưng ở tuổi 15, các em chưa đủ tuổi trưởng thành để tham gia thị trường lao động, cũng chưa đủ chín chắn để tự định đoạt lối rẽ cuộc đời. Đối với đại đa số gia đình Việt Nam, việc con em phải học trung tâm Giáo dục thường xuyên hay đi học nghề ngay sau lớp 9 vẫn là một kịch bản "bất đắc dĩ". Trượt lớp 10 công lập giống như một cú ngã đầu đời quá đau đớn mà cả phụ huynh và học sinh đều không chuẩn bị tâm lý để đối mặt.
Gánh nặng tài chính học trường tư và tâm lý chuộng trường công
Một lý do khác khiến các bậc phụ huynh bằng mọi giá phải đẩy con vào trường công chính là học phí. Học phí trường công lập được Nhà nước hỗ trợ nên ở mức vừa phải, phù hợp với đại đa số thu nhập của người dân lao động.
Ngược lại, học phí tại các trường dân lập, tư thục chất lượng cao thường cao gấp nhiều lần, chưa kể các khoản phí bán trú, đưa đón, cơ sở vật chất... Đối với những gia đình có thu nhập tầm trung hoặc thấp, việc con trượt trường công đồng nghĩa với một "gánh nặng tài chính" khổng lồ đè nặng lên vai bố mẹ suốt 3 năm trời. Nỗi sợ hãi này của phụ huynh vô tình chuyển hóa thành áp lực đè nặng lên vai những đứa trẻ mới lớn...
Lớp 10 là giai đoạn bản lề quyết định rất lớn đến môi trường học tập THPT, nơi định hình tính cách và chuẩn bị hành trang cho tương lai của học sinh. Ai cũng muốn con mình được học trong một môi trường có kỷ luật tốt, thầy cô giỏi và bạn bè tiến bộ.
Bên cạnh đó, tâm lý so sánh, "bệnh sĩ diện" của một bộ phận phụ huynh cũng khiến kỳ thi bị trầm trọng hóa. Nhiều học sinh đi thi không chỉ với mục tiêu đỗ đạt cho bản thân, mà còn gánh trên vai bộ mặt, niềm tự hào và sự kỳ vọng của cả dòng họ.
Cuộc đua vào lớp 10 căng thẳng là một thực trạng phản ánh sự quá tải về hạ tầng giáo dục tại các đô thị lớn. Tâm lý phải giành bằng được tấm vé vào trường công lập và nỗi lo sợ gánh nặng học phí trường công... đã đẩy áp lực cuộc thi lớp 10 tại các đô thị lớn như Hà Nội, TP HCM... lên mức đỉnh điểm.
Để kỳ thi này thực sự "hạ nhiệt" cần một chiến lược dài hơi trong việc mở rộng mạng lưới trường công, nâng cao chất lượng các trường tư thục, trung tâm Giáo dục thường xuyên và thay đổi nhận thức của xã hội về việc phân luồng nghề nghiệp sớm cho học sinh.
Và chờ cho đến khi các phương án thay thế có đủ sức hút, uy tín giảm "sức nóng", các sĩ tử tuổi 15 vẫn sẽ phải bước vào những mùa hè "đổ mồ hôi, sôi nước mắt" tham gia cuộc đua khốc liệt để giành một tấm vé an toàn dưới mái trường công lập.
