Năm 1968, tại lăng mộ Đậu Oản, vợ của Trung Sơn Tĩnh vương Lưu Thắng, ở Mãn Thành, tỉnh Hà Bắc (Trung Quốc), các nhà khảo cổ phát hiện một trong những kiệt tác nổi tiếng nhất của nghệ thuật kim loại thời Tây Hán: Đèn Trường Tín cung (Changxin Palace Lamp). Hiện vật cao khoảng 48 cm, bằng đồng mạ vàng, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Hà Bắc.

Ảnh: ourchinastory

Thoạt nhìn, đây chỉ là hình tượng một cung nữ đang quỳ, hai tay nâng một chiếc đèn. Nhưng càng quan sát, người ta càng nhận ra đây thực chất là một sản phẩm kết hợp tinh tế giữa điêu khắc, luyện kim và kỹ thuật chiếu sáng.

Điểm đặc biệt nhất nằm ở “cánh tay phải” của cung nữ. Bộ phận này thực chất là một ống dẫn khói nối với phần thân rỗng bên trong. Khi đốt đèn, khói không tỏa trực tiếp vào căn phòng mà được dẫn qua ống tay áo vào thân tượng. Thiết kế này giúp hạn chế khói, muội than và giữ cho không gian sử dụng đèn sạch hơn. Chính vì vậy, Trường Tín cung đăng thường được nhắc đến như một ví dụ đặc sắc về tư duy kỹ thuật rất sớm trong việc kiểm soát khói trong nhà.

Ảnh: orangenews

Nhưng sự thông minh chưa dừng ở đó. Chụp đèn được cấu tạo từ hai tấm đồng cong có thể đóng mở, trong khi đĩa đèn có thể xoay. Người sử dụng vì thế có thể điều chỉnh hướng chiếu sáng cũng như độ sáng. Toàn bộ chiếc đèn được đúc thành sáu bộ phận gồm đầu, thân, tay phải, đế, đĩa đèn và chụp đèn, có thể tháo rời để vệ sinh. Một món đồ cung đình cách đây hơn hai thiên niên kỷ vì thế đã được tính toán cả về công năng lẫn bảo dưỡng.

Bề mặt chiếc đèn còn lưu giữ chín vị trí minh văn, tổng cộng 65 chữ. Trong đó có những dòng như “Trường Tín thượng dục” và “Dương Tín gia”. Chính các minh văn này hé lộ hành trình phức tạp của hiện vật: nó có thể từng thuộc về gia đình Dương Tín hầu, sau đó được đưa vào cung Trường Tín – nơi ở của Đậu Thái hậu – trước khi cuối cùng xuất hiện trong mộ Đậu Oản. Vì vậy, cái tên “Trường Tín cung đăng” không đơn giản chỉ là tên gọi của một vật dụng, mà còn gợi lại một phần lịch sử của giới quý tộc và hoàng thất Tây Hán.

Ảnh: oushinet

Điều đáng kinh ngạc là các nghệ nhân Tây Hán không tách rời cái đẹp và cái hữu dụng. Dáng cung nữ mềm mại, y phục có những nếp gấp tự nhiên, khuôn mặt điềm tĩnh; còn bên trong lại ẩn chứa một hệ thống dẫn khói và các khớp nối có thể tháo lắp. Một hiện vật nhỏ bé vì thế trở thành minh chứng sinh động cho trình độ chế tác và tư duy thiết kế của người xưa.

Ngày nay, Trường Tín cung đăng thường được gọi là “Đệ nhất đăng Trung Hoa”. Nhưng có lẽ điều hấp dẫn nhất ở nó không phải danh hiệu ấy, mà là cảm giác kỳ lạ khi nhận ra rằng: hơn 2.000 năm trước, một người thợ vô danh đã tạo ra một chiếc đèn mà người hiện đại vẫn có thể hiểu được logic thiết kế ngay từ cái nhìn đầu tiên.