Nấm cựa gà, tên khoa học Claviceps purpurea, là một loài nấm ký sinh chủ yếu trên các loại ngũ cốc như lúa mạch đen (rye), lúa mì và một số loài cỏ hoang. Khi xâm nhập vào bông lúa, nó thay thế hạt bằng những cấu trúc cứng, dài và sẫm màu gọi là “cựa” (sclerotia), trông giống như chiếc sừng nhỏ nhô ra khỏi vỏ trấu. Chính hình dạng đặc biệt này đã mang lại cho nó cái tên “cựa gà”.

Ảnh: Wikimedia Commons.

Điều khiến Claviceps purpurea trở nên nổi tiếng và đáng sợ không phải là vẻ ngoài, mà là các hợp chất alkaloid cực mạnh mà nó sản sinh, gọi chung là ergot alkaloids. Những chất này có thể gây co mạch, ảo giác và co giật dữ dội. Trong lịch sử châu Âu thời Trung cổ, việc tiêu thụ bánh mì làm từ ngũ cốc nhiễm nấm đã dẫn đến các đợt ngộ độc hàng loạt, còn được gọi là “ergotism” hay “lửa Thánh Antôn” (St. Anthony’s Fire). Người bệnh có thể trải qua cảm giác bỏng rát dữ dội, hoại tử chi, hoặc những cơn mê sảng kỳ quái.

Ảnh: cropscience.bayer.

Một số học giả thậm chí cho rằng các vụ “săn phù thủy” nổi tiếng, như ở Salem vào thế kỷ 17, có thể liên quan đến việc nhiễm độc ergot từ ngũ cốc, khiến người dân xuất hiện các triệu chứng thần kinh bất thường và bị hiểu lầm là bị “ma nhập”. Dù giả thuyết này vẫn còn tranh cãi, nó cho thấy mức độ ảnh hưởng sâu rộng của loài nấm nhỏ bé này đối với lịch sử và văn hóa.

Ảnh: library.bustmold.

Trớ trêu thay, chính độc tính của nấm cựa gà lại mở ra cánh cửa cho y học hiện đại. Từ ergot alkaloids, các nhà khoa học đã phát triển nhiều loại thuốc quan trọng, bao gồm thuốc điều trị đau nửa đầu và hỗ trợ sản khoa. Đáng chú ý, hợp chất LSD – một chất gây ảo giác mạnh – cũng được tổng hợp lần đầu từ dẫn xuất của ergot bởi nhà hóa học Albert Hofmann vào năm 1938, mở ra một chương mới trong nghiên cứu thần kinh và tâm lý học.

Ngày nay, nhờ các biện pháp kiểm soát nông nghiệp và sàng lọc thực phẩm nghiêm ngặt, nguy cơ nhiễm ergot trong lương thực đã giảm đáng kể. Tuy vậy, nấm cựa gà vẫn là lời nhắc nhở sống động về mối liên hệ mong manh giữa con người và tự nhiên, một sinh vật nhỏ bé có thể vừa là chất độc chết người, vừa là nguồn cảm hứng cho những tiến bộ khoa học lớn lao.