Theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) - cơ quan giám sát hạt nhân của Liên Hợp Quốc, Iran hiện có 440,9 kg uranium được làm giàu tới độ tinh khiết 60%, chỉ còn một bước kỹ thuật ngắn nữa là đạt mức vũ khí (90%).

Kho dự trữ này có thể cho phép Iran chế tạo tới 10 quả bom hạt nhân nếu nước này quyết định quân sự hóa chương trình, Tổng Giám đốc IAEA Rafael Grossi cho biết năm ngoái. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh điều đó không có nghĩa Iran đã sở hữu vũ khí hạt nhân.

Theo AP, Iran từ lâu khẳng định chương trình của mình là vì mục đích hòa bình, nhưng IAEA và các nước phương Tây cho rằng Tehran từng có một chương trình vũ khí hạt nhân có tổ chức cho đến năm 2003.

Chiến dịch phức tạp, tiềm ẩn rủi ro

Theo nhận định của các chuyên gia và cựu quan chức chính phủ, nếu Mỹ quyết định triển khai lực lượng quân sự để kiểm soát kho dự trữ uranium làm giàu của Iran, đây sẽ là một chiến dịch phức tạp, rủi ro và kéo dài, tiềm ẩn nhiều nguy cơ về phóng xạ và hóa chất.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đưa ra nhiều lý do khác nhau cho cuộc chiến tại Iran, nhưng ông luôn nhấn mạnh mục tiêu chính là đảm bảo quốc gia này “không bao giờ sở hữu vũ khí hạt nhân”. Tuy nhiên, mức độ sẵn sàng của ông trong việc thu giữ vật liệu hạt nhân của Iran vẫn chưa rõ ràng.

Trước những rủi ro khi phải đưa tới 1.000 binh sĩ được huấn luyện đặc biệt vào vùng chiến sự để di dời kho dự trữ, một lựa chọn khác là đạt được thỏa thuận với Iran, cho phép nước này bàn giao và bảo đảm an toàn vật liệu mà không cần sử dụng vũ lực.

Vật liệu hạt nhân có thể được cất giữ trong các đường hầm

Các thanh tra IAEA không thể xác minh lượng uranium gần đạt cấp độ vũ khí của Iran kể từ tháng 6/2025, khi các cuộc không kích của Israel và Mỹ làm suy yếu nghiêm trọng hệ thống phòng không, lãnh đạo quân sự và chương trình hạt nhân của Iran. Việc thiếu các cuộc thanh tra khiến việc xác định chính xác vị trí lưu trữ trở nên khó khăn.

Ông Grossi cho biết IAEA tin rằng khoảng 200 kg uranium làm giàu cao được cất giữ trong các đường hầm tại tổ hợp hạt nhân của Iran ở ngoại ô Isfahan. Địa điểm này chủ yếu được biết đến với việc sản xuất uranium để đưa vào máy ly tâm để quay và tinh chế.

Ông cũng cho biết thêm, một lượng uranium khác được cho là đang cất giữ tại cơ sở hạt nhân Natanz và một lượng nhỏ hơn có thể được lưu trữ tại cơ sở Fordo.

Hiện chưa rõ liệu còn có thêm lượng uranium nào được cất giữ ở nơi khác hay không.

Giám đốc Tình báo Quốc gia Mỹ Tulsi Gabbard cho biết tại một phiên điều trần của Hạ viện ngày 19/3 rằng cộng đồng tình báo Mỹ “rất tự tin” về việc biết được vị trí các kho dự trữ uranium làm giàu cao của Iran.

Nguy cơ phóng xạ và hóa chất

Kho dự trữ uranium làm giàu cao của Iran được chứa trong các bình chứa, mỗi bình nặng khoảng 50 kg khi đầy. Vật liệu này ở dạng khí uranium hexafluoride. Số lượng bình chứa ước tính dao động từ 26 đến khoảng gấp đôi con số đó, tùy thuộc vào mức độ đầy của mỗi bình.

David Albright, cựu thanh tra vũ khí hạt nhân tại Iraq và là người sáng lập Viện Khoa học và An ninh Quốc tế tại Washington, cho biết các bình chứa uranium làm giàu cao này “khá chắc chắn” và được thiết kế để lưu trữ, vận chuyển.

Tuy nhiên, ông cảnh báo rằng “vấn đề an toàn sẽ trở nên tối quan trọng” nếu các bình này bị hư hại – ví dụ do không kích – khiến hơi ẩm lọt vào bên trong.

Trong trường hợp đó, sẽ xuất hiện nguy cơ từ fluor, một hóa chất cực độc, ăn mòn da, mắt và phổi. Bất kỳ ai vào đường hầm để thu hồi các bình chứa này “đều phải mặc đồ bảo hộ hóa chất”, ông Albright nói.

Ông cũng cho biết cần phải giữ khoảng cách giữa các bình chứa để tránh xảy ra phản ứng hạt nhân tự duy trì, dẫn đến “một lượng lớn phóng xạ”.

Để tránh tai nạn phóng xạ, các bình chứa phải được đặt trong các thùng tạo khoảng cách giữa chúng trong quá trình vận chuyển, ông nói thêm.

Ông Albright cho rằng phương án ưu tiên là đưa uranium ra khỏi Iran bằng máy bay quân sự chuyên dụng, sau đó “pha loãng” – trộn với vật liệu làm giàu thấp hơn để đưa về mức phù hợp cho mục đích dân sự.

Việc pha loãng vật liệu ngay trong Iran có lẽ không khả thi, do cơ sở hạ tầng cần thiết cho quá trình này có thể đã bị phá hủy trong cuộc xung đột, ông nói thêm.

Darya Dolzikova, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Nghiên cứu Quân sự Hoàng gia Anh (RUSI), đồng tình với nhận định này.

"Việc pha loãng vật liệu ngay tại Iran có lẽ không phải là lựa chọn khả thi nhất vì đây là một quá trình rất phức tạp, kéo dài và đòi hỏi thiết bị chuyên dụng”, Darya Dolzikova bình luận.

Rủi ro đối với lực lượng mặt đất

"Bảo đảm an toàn cho vật liệu hạt nhân của Iran bằng lực lượng bộ binh sẽ là “một chiến dịch quân sự cực kỳ phức tạp và rủi ro cao", Christine E. Wormuth, cựu Bộ trưởng Lục quân dưới thời Tổng thống Mỹ Joe Biden, nhận định.

Lý do là vật liệu này có thể được cất giữ tại nhiều địa điểm và chiến dịch này “nhiều khả năng sẽ có thương vong”, Wormuth, hiện là Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành Sáng kiến Ngăn chặn Mối đe dọa Hạt nhân (NTI) tại Washington, cho biết.

Chỉ riêng quy mô và phạm vi của một chiến dịch tại Isfahan cũng đã cần tới 1.000 quân nhân, Wormuth nói thêm.

Vì các lối vào đường hầm có thể bị chôn vùi dưới đống đổ nát, cần phải sử dụng trực thăng để vận chuyển thiết bị hạng nặng như máy xúc, và lực lượng Mỹ thậm chí có thể phải xây dựng một đường băng gần đó để hạ cánh toàn bộ thiết bị và binh sĩ, bà Wormuth cho biết.

Bà nói rằng các lực lượng đặc nhiệm, có thể bao gồm Trung đoàn Biệt kích 75, sẽ phải phối hợp “song song” với các chuyên gia hạt nhân để tìm kiếm các bình chứa dưới lòng đất, đồng thời lực lượng đặc nhiệm sẽ thiết lập vành đai an ninh đề phòng các cuộc tấn công tiềm tàng.

Theo Wormuth, Đội Vô hiệu hóa Hạt nhân thuộc Bộ Tư lệnh Hóa học, Sinh học, Phóng xạ, Hạt nhân và Chất nổ số 20 có thể là một đơn vị được huy động trong chiến dịch này.

“Tôi chắc chắn Iran đã tính toán kỹ lưỡng và sẽ cố gắng làm cho việc này trở nên khó khăn nhất có thể. Tôi hình dung đây sẽ là một nỗ lực rất tỉ mỉ để xuống lòng đất, định hướng, cố gắng xác định đâu là các bình chứa thật, đâu là bình giả, đồng thời tránh các bẫy mìn”, Wormuth nói.

Giải pháp đàm phán

“Lựa chọn tốt nhất là đạt được thỏa thuận với Chính phủ (Iran) để loại bỏ toàn bộ vật liệu đó”, ông Scott Roecker, cựu Giám đốc Văn phòng Loại bỏ Vật liệu Hạt nhân thuộc Cơ quan Quản lý An ninh Hạt nhân Quốc gia Mỹ (NNSA) - cơ quan thuộc Bộ Năng lượng Mỹ, nhận định.

Theo một giải pháp đàm phán, các thanh tra IAEA cũng có thể tham gia nhiệm vụ. “Chúng tôi đang cân nhắc các lựa chọn này, dĩ nhiên”, ông Grossi của IAEA cho biết ngày 22/3 trên chương trình “Face the Nation” của CBS khi được hỏi về kịch bản này.

"Iran có nghĩa vụ theo hợp đồng phải cho phép các thanh tra vào. Tất nhiên, phải dựa trên tính hợp lý. Chúng ta không thể làm gì khi bom vẫn đang rơi”, ông nói thêm.

>>> Mời độc giả xem thêm video: Mỹ và Iran sẵn sàng cho cuộc chiến kéo dài