Hình ảnh người phụ nữ Việt Nam xưa thường gắn với sự tần tảo, đức hy sinh và lòng thủy chung. Từ những câu ca dao về người vợ đảm đang đến hình tượng người mẹ chịu thương chịu khó, họ được ca ngợi như những người giữ lửa gia đình, nuôi dạy con cái và duy trì nề nếp truyền thống. Tuy nhiên, phía sau những lời tôn vinh ấy là một thực tế phức tạp: trong nhiều giai đoạn của xã hội phong kiến, cuộc đời phụ nữ chịu ảnh hưởng sâu sắc từ những quy tắc lễ giáo đặt gia đình, dòng họ và quyền lực nam giới lên trên mong muốn cá nhân.

Một trong những nguyên tắc có ảnh hưởng lớn nhất là quan niệm “tam tòng”, thường được diễn giải là tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử. Theo đó, người phụ nữ khi còn ở nhà phải nghe theo cha, khi lấy chồng phải theo chồng, đến khi chồng qua đời thì dựa vào con trai. Cùng với “tứ đức” gồm công, dung, ngôn, hạnh, những quan niệm này tạo nên khuôn mẫu về người phụ nữ lý tưởng: giỏi việc nhà, giữ gìn dung mạo, ăn nói đúng mực và có phẩm hạnh.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng những chuẩn mực này chịu ảnh hưởng của Nho giáo, đặc biệt trong các tầng lớp có điều kiện tiếp cận giáo dục và hệ tư tưởng chính thống. Chúng không phải lúc nào cũng được thực hành giống nhau ở mọi vùng miền, tầng lớp hay thời kỳ lịch sử. Đời sống thực tế của phụ nữ còn phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, phong tục địa phương, quan hệ gia đình và khả năng tự chủ của từng người.

Tượng phụ nữ bằng gốm men nhiều màu, triều Lê sơ, thế kỷ 15, lò gốm Chu Đậu, Nam Sách, Hải Dương. Ảnh: Quốc Lê.

Hôn nhân là một bước ngoặt lớn trong cuộc đời người phụ nữ. Trong nhiều gia đình, việc kết hôn không chỉ liên quan đến tình yêu đôi lứa mà còn gắn với lợi ích kinh tế, danh dự dòng họ và sự sắp đặt của cha mẹ. Người con gái thường được kỳ vọng phải biết vâng lời, giữ gìn trinh tiết trước hôn nhân và tuyệt đối trung thành với chồng sau khi xuất giá. Khi bước chân về nhà chồng, họ không chỉ trở thành vợ mà còn phải học cách thích nghi với gia đình mới, phụng dưỡng cha mẹ chồng và thực hiện những bổn phận được mặc định bởi giới tính.

Áp lực ấy thể hiện rõ qua quan niệm đề cao con trai nối dõi tông đường. Trong một xã hội coi trọng huyết thống phụ hệ, việc sinh con trai thường được xem là trách nhiệm quan trọng của người vợ. Nếu không sinh được con trai, người phụ nữ có thể phải chịu sự lạnh nhạt, những lời trách móc hoặc nguy cơ chồng lấy thêm vợ. Thân phận của họ vì vậy đôi khi bị đánh giá qua khả năng sinh con và duy trì dòng họ, thay vì những phẩm chất hay mong muốn riêng. Nghiên cứu về xã hội Việt Nam thời kỳ cận đại cho thấy các quy tắc đạo đức, hôn nhân và thừa kế đã góp phần củng cố quyền lực của dòng họ bên nội, dù thực tế có sự khác biệt giữa các địa phương và tầng lớp xã hội.

Một trong những bi kịch lớn nhất của phụ nữ thời phong kiến là áp lực phải giữ gìn tiết hạnh, đặc biệt sau khi chồng qua đời. Trong quan niệm đề cao sự chung thủy tuyệt đối, người phụ nữ góa chồng được ca ngợi nếu ở vậy nuôi con, thờ chồng và không tái giá. Những người được triều đình hoặc cộng đồng biểu dương vì giữ tiết hạnh có thể trở thành hình mẫu đạo đức cho những người khác. Tuy nhiên, đằng sau sự tôn vinh ấy là câu hỏi về quyền lựa chọn: một người phụ nữ mất chồng khi còn rất trẻ có được quyền xây dựng cuộc sống mới hay không? Việc tái hôn đôi khi bị nhìn nhận như sự vi phạm phẩm hạnh, khiến nhiều người phải lựa chọn giữa nhu cầu tình cảm, sinh kế cá nhân và những chuẩn mực xã hội.

Trong gia đình, người phụ nữ thường gánh phần lớn công việc nội trợ, chăm sóc con cái, phụng dưỡng người già và duy trì các mối quan hệ họ hàng. Với phụ nữ nông thôn, những công việc này còn song hành với lao động đồng áng, chăn nuôi, buôn bán hoặc các nghề thủ công. Dù đóng góp trực tiếp vào kinh tế gia đình, họ không phải lúc nào cũng có tiếng nói tương xứng trong các quyết định quan trọng. Công việc chăm sóc không được trả công và những hy sinh thường nhật dễ bị xem là bổn phận tự nhiên, thay vì một dạng lao động có giá trị.

Dẫu vậy, sẽ không chính xác nếu cho rằng phụ nữ Việt Nam xưa hoàn toàn không có quyền tài sản hoặc không thể tự quyết định cuộc đời mình. Pháp luật thời Lê, đặc biệt là Quốc triều hình luật, có những quy định liên quan đến hôn nhân, ly hôn và tài sản của phụ nữ. Một số nghiên cứu cho thấy phụ nữ trong những hoàn cảnh nhất định có thể nắm giữ tài sản, tham gia hoạt động kinh tế và tìm cách bảo vệ lợi ích của mình. Tuy nhiên, các quyền này tồn tại trong một hệ thống xã hội vẫn chịu ảnh hưởng mạnh của chế độ phụ hệ, tập quán địa phương và những giới hạn về giới tính. Khoảng cách giữa quy định pháp luật với thực tế đời sống cũng khiến khả năng thực thi quyền lợi không đồng đều.

Trong thực tế, phụ nữ Việt Nam không chỉ cam chịu mà còn tìm nhiều cách để khẳng định vị trí của mình. Họ có thể quản lý việc buôn bán, điều hành kinh tế gia đình, tham gia các hoạt động tín ngưỡng hoặc tạo ảnh hưởng trong cộng đồng. Ở cung đình, một số hoàng hậu, thái hậu và công chúa từng đóng vai trò đáng kể trong chính trị. Trong văn học, những tiếng nói như Hồ Xuân Hương cho thấy khả năng phản ánh, thậm chí thách thức các định kiến về thân phận và tình cảm của phụ nữ. Những trường hợp ấy không đại diện cho tất cả phụ nữ đương thời, nhưng cho thấy họ vẫn có những không gian hành động trong một trật tự xã hội nhiều ràng buộc.

Tượng người phụ nữ nông thôn Việt Nam bế con bằng đồng do sinh viên trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (nay là trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam) tạo tác đầu thế kỷ 20. Ảnh: Quốc Lê.

Bước sang đầu thế kỷ XX, cùng với sự phát triển của báo chí quốc ngữ, giáo dục và các tư tưởng cải cách, vấn đề nữ quyền ngày càng được thảo luận công khai. Những tờ báo như Phụ nữ Tân văn đã góp phần đưa các câu hỏi về học vấn, hôn nhân, nghề nghiệp và vị thế xã hội của phụ nữ ra trước công chúng. Quan niệm truyền thống không biến mất ngay lập tức, nhưng những cuộc tranh luận ấy mở rộng cơ hội để phụ nữ lên tiếng về chính cuộc đời mình.

Nhìn lại quá khứ, lễ giáo phong kiến vừa phản ánh một trật tự xã hội coi trọng gia đình, vừa cho thấy những giới hạn mà phụ nữ phải đối mặt khi quyền lợi cá nhân bị đặt sau bổn phận và danh dự dòng họ. Không nên đánh giá toàn bộ lịch sử phụ nữ chỉ bằng hình ảnh cam chịu, bởi họ còn là những người lao động, người sáng tạo, người quản lý gia đình và những nhân vật có ảnh hưởng đến vận mệnh đất nước. Nhưng cũng không thể chỉ ca ngợi đức hy sinh mà bỏ qua những bất bình đẳng từng khiến họ phải trả giá.

Ngày nay, khi xã hội hướng tới bình đẳng giới, việc tìm hiểu đời sống phụ nữ Việt Nam xưa không đơn thuần là nhìn lại những tập tục đã qua. Đó còn là dịp nhận ra rằng sự tôn trọng phụ nữ không nên chỉ dừng ở những lời ca ngợi lòng thủy chung hay đức hy sinh. Một xã hội thực sự tiến bộ cần tạo điều kiện để phụ nữ được học tập, lao động, yêu thương và lựa chọn con đường sống của mình mà không phải đánh đổi quyền tự quyết để đáp ứng những khuôn mẫu áp đặt.