Năm 2008, trong quá trình thi công tại một công trường ở Gia Hưng, tỉnh Chiết Giang (Trung Quốc), công nhân bất ngờ phát hiện một ngôi mộ cổ có niên đại thời nhà Thanh. Các chuyên gia khảo cổ nhanh chóng có mặt để kiểm tra. Khi mở một cỗ quan tài còn được bảo quản tương đối tốt, họ phát hiện bên trong là thi hài một phụ nữ được giữ lại trong tình trạng đặc biệt.

Người phụ nữ đội một chiếc mũ có gắn ngọc trai, mặc áo thêu màu đỏ và đi đôi giày thêu có kích thước chỉ khoảng 10 cm. Bên cạnh thi hài là nhiều đồ tùy táng quen thuộc như gương đồng, tiền đồng và một chiếc bát sứ có dòng chữ mang ý nghĩa cầu “trường mệnh phú quý”.

Tuy nhiên, giữa những đồ vật có thể giải thích được về mặt phong tục mai táng, các chuyên gia lại đặc biệt chú ý đến một vật tưởng như không liên quan: Đó là một đoạn mía đã bị cacbon hóa, chuyển thành màu đen. Chính vật thể này đã khiến các chuyên gia đặt câu hỏi về một tập tục dân gian từng tồn tại ở khu vực Chiết Giang.

Một đoạn mía nằm trong quan tài

Tình trạng bảo quản của quan tài và thi hài khiến các nhà nghiên cứu chú ý. Các chuyên gia mô tả người phụ nữ có sống mũi tương đối cao, miệng hơi hé và lông mi vẫn còn. Dựa trên những đặc điểm được quan sát, các chuyên gia ước tính bà qua đời khi chưa đến 50 tuổi.

Trang phục cũng cho thấy gia đình người quá cố có điều kiện kinh tế nhất định. Bên ngoài là áo đỏ thêu hoa, phần tay áo cũng được trang trí cầu kỳ. Đặc biệt, đôi giày nhỏ chỉ dài khoảng 10 cm, rộng khoảng 4 cm, phần mũi có hoa văn thêu và gót có thiết kế khoét rỗng.

Theo ông Phương Quốc Quyền, một cán bộ của Bảo tàng Gia Hưng, đôi giày nhỏ phản ánh một phần quan niệm thẩm mỹ và những quy chuẩn xã hội đối với phụ nữ trong thời kỳ phong kiến. Nhưng nếu gương đồng, tiền đồng, bát sứ hay quần áo đều có thể giải thích dựa trên tập tục mai táng, thì đoạn mía lại là trường hợp khác.

Các chuyên gia cho biết trong những ngôi mộ thời Thanh từng được biết đến tại Gia Hưng, việc đặt mía trong quan tài không phải là hiện tượng phổ biến. Chính vì vậy, các chuyên gia quan tâm đến chức năng của vật thể này.

Cách giải thích được ông Phương Quốc Quyền đưa ra khá ngắn gọn: “gậy đánh chó”. Đằng sau cách gọi này là một truyền thuyết dân gian về hành trình của linh hồn sau khi con người qua đời.

“Gậy đánh chó” và truyền thuyết về thế giới bên kia

Theo quan niệm dân gian được lưu truyền trong một số khu vực Trung Quốc, sau khi chết, linh hồn phải trải qua nhiều cửa ải trước khi bước vào vòng luân hồi. Một trong những nơi được nhắc đến là “Ác Cẩu Lĩnh” hay “Làng chó dữ”, nơi những con chó canh giữ được cho là sẽ tấn công các linh hồn đi qua.

Để giúp người chết vượt qua cửa ải này, gia đình có thể đặt một chiếc gậy vào quan tài hoặc vào tay người quá cố. Theo cách lý giải dân gian, chiếc gậy sẽ trở thành công cụ để người chết tự bảo vệ mình trên hành trình sang thế giới bên kia.

Trong câu chuyện về “Ác Cẩu Lĩnh”, những con chó được mô tả là hung dữ và chuyên ngăn cản các linh hồn. Đây là một hình tượng thuộc tín ngưỡng dân gian, không phải một quan niệm có thể kiểm chứng bằng khảo cổ học.

Điều đáng chú ý là hình tượng chó canh giữ thế giới bên kia không chỉ xuất hiện trong tín ngưỡng Trung Quốc thời nhà Thanh. Các chuyên gia cho biết những hình ảnh tương tự từng xuất hiện trong các ghi chép cổ hơn. Một số học giả còn liên hệ hình tượng này với các truyền thống tôn giáo Nam Á, trong đó có mô tả về những con chó canh giữ bên cạnh thần chết Yama.

Như vậy, tục đặt một vật để “đánh chó” có thể được hiểu trong bối cảnh rộng hơn của tín ngưỡng dân gian về hành trình của linh hồn, thay vì chỉ xem đó là một phong tục riêng biệt của thời nhà Thanh.

Vì sao lại dùng mía?

Nếu mục đích là tạo ra một vật giống chiếc gậy, câu hỏi đặt ra là tại sao người dân Gia Hưng lại lựa chọn mía thay vì một thanh gỗ thông thường? Câu trả lời có thể liên quan đến cả điều kiện địa phương lẫn ý nghĩa văn hóa.

Gia Hưng nằm trong khu vực Giang Nam, nơi cây mía được trồng từ lâu. Vì vậy, mía là vật liệu tương đối dễ kiếm. Một đoạn mía vừa có thể cầm nắm như một chiếc gậy, vừa không phải vật phẩm đắt tiền.

Quan trọng hơn, mía vốn mang nhiều ý nghĩa tốt lành trong văn hóa dân gian Trung Quốc. Hình dáng từng đốt nối tiếp nhau khiến nó thường được liên tưởng đến ý nghĩa “tiết tiết cao”, tức từng bước phát triển, ngày càng tiến lên. Mía cũng xuất hiện trong một số nghi thức và sinh hoạt dân gian, trong đó có các dịp lễ tết và nghi lễ truyền thống. Bởi vậy, một đoạn mía có thể đồng thời đáp ứng nhiều nhu cầu biểu tượng: vừa là vật dụng có hình dáng giống cây gậy, vừa mang ý nghĩa cát tường.