Có thời điểm, ý tưởng dùng vi sinh vật để phân hủy dioxin bị nhiều người hoài nghi, bản thân phải bỏ tiền túi để tiếp tục nghiên cứu, nhưng hơn một thập kỷ sau, PGS.TS Đặng Thị Cẩm Hà cùng các cộng sự đã chứng minh điều tưởng như không thể, mở ra hướng xử lý các "điểm nóng" dioxin bằng công nghệ phân hủy sinh học.

Người đầu tiên nghiên cứu sử dụng vi sinh vật để hồi sinh các vùng đất chết

PGS.TS Đặng Thị Cẩm Hà, nguyên Trưởng phòng Công nghệ sinh học môi trường, Viện Công nghệ sinh học (thuộc Viện Hàn lâm khoa học và Công nghệ Việt Nam) là người đầu tiên nghiên cứu sử dụng vi sinh vật để hồi sinh các vùng đất tưởng như đã chết do nhiễm dioxin, chất độc hóa học.

"Công nghệ xử lý đất nhiễm chất diệt cỏ/dioxin bằng phương pháp phân hủy sinh học (bioremediation)" do Viện Công nghệ sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam thực hiện là một trong những công trình tâm đắc nhất của bà.

Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của chất độc hóa học chứa dioxin. Nhiều năm sau chiến tranh, các điểm nóng như sân bay Phù Cát, Biên Hòa, Đà Nẵng và một số khu vực khác vẫn ghi nhận mức ô nhiễm rất cao. Với mong muốn tìm ra giải pháp xử lý những vùng đất này, từ năm 1999, PGS.TS Đặng Thị Cẩm Hà cùng các cộng sự bắt đầu theo đuổi hướng nghiên cứu ứng dụng vi sinh vật để phân hủy dioxin.

Đây cũng là công trình làm nên dấu ấn khoa học của bà. Trong hơn một thập kỷ nghiên cứu, nhóm thực hiện nhiều đề tài và dự án ở các cấp quản lý khác nhau, từ nghiên cứu cơ bản, hoàn thiện công nghệ đến thử nghiệm ở quy mô ngày càng lớn. Quá trình này tập trung làm rõ đặc điểm của tập đoàn vi sinh vật bản địa, đồng thời đánh giá sự biến đổi nồng độ dioxin trong đất sau xử lý.

Theo chia sẻ của PGS.TS Đặng Thị Cẩm Hà, thời điểm bắt đầu nghiên cứu, công nghệ này còn quá mới, dù nhận được sự ủng hộ của các cấp lãnh đạo, nhưng cũng gặp không ít hoài nghi, thậm chí có giai đoạn bà phải sử dụng tiền cá nhân để duy trì nghiên cứu. "Cả thế giới không tin là công nghệ sinh học có thể xử lý được dioxin nhưng tôi bảo họ, các bạn cứ chờ đấy, 10 năm nữa chúng tôi sẽ tìm ra”, bà nhớ lại.

Tháng 7/2010, nhóm nghiên cứu báo cáo xử lý thành công đất nhiễm rất nặng chất diệt cỏ/dioxin tại sân bay Đà Nẵng với quy mô thử nghiệm 2 m³ hiện trường, áp dụng 11 công thức xử lý khác nhau. Đây là kết quả hợp tác giữa Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam với Cục Bảo vệ môi trường Hoa Kỳ.

Đến tháng 2/2012, kết quả phân tích hóa học tiếp tục khẳng định hiệu quả công nghệ khi xử lý 3.384 m³ đất nhiễm chất diệt cỏ/dioxin tại sân bay Biên Hòa theo mô hình "chôn lấp tích cực". Sau 27 tháng, tổng độ độc trung bình giảm từ 10.000 ng TEQ/kg xuống còn 52 ng TEQ/kg đất khô, đạt hiệu quả loại bỏ dioxin 99,48%.

Những kết quả này mở ra hướng xử lý đất và trầm tích nhiễm chất diệt cỏ/dioxin bằng phương pháp phân hủy sinh học với chi phí thấp, phù hợp điều kiện khoa học và công nghệ của Việt Nam.

Với thành tựu trên, "Quy trình xử lý đất ô nhiễm dioxin bằng phương pháp phân hủy sinh học" đã được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp Bằng độc quyền sáng chế số 10246 cho Viện Công nghệ sinh học, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng hai tác giả là PGS.TS Đặng Thị Cẩm Hà và Nguyễn Bá Hữu.

Hành trình dành trọn cho khoa học

PGS.TS Đặng Thị Cẩm Hà sinh năm 1952. Bà tốt nghiệp Trường Đại học Tổng hợp Azerbaijan chuyên ngành Sinh học năm 1975, sau đó công tác tại Viện Sinh học (Viện Khoa học Việt Nam). Năm 1990, bà nhận bằng Tiến sĩ Khoa học Sinh học tại Viện Hàn lâm Khoa học Hungary và có thời gian nghiên cứu, giảng dạy tại Hungary và Áo giai đoạn 1985-1995. Từ năm 1995, bà công tác tại Viện Công nghệ sinh học, thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

Các hướng nghiên cứu chính của PGS.TS Đặng Thị Cẩm Hà tập trung vào công nghệ sinh học, đặc biệt là công nghệ sinh học môi trường. Từ các nghiên cứu cơ bản ứng dụng những công cụ hiện đại đến triển khai thực địa, bà cùng các cộng sự phát triển nhiều công nghệ xử lý các nguồn ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy như dioxin, DDT, HCH, TNT, PAH, dầu mỏ và các sản phẩm của dầu mỏ.

Trong quá trình công tác tại Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, bà công bố hơn 120 bài báo khoa học bằng tiếng Việt và 28 bài báo bằng tiếng Anh trên các tạp chí, kỷ yếu khoa học uy tín trong nước và quốc tế.

Bên cạnh nghiên cứu, PGS.TS Đặng Thị Cẩm Hà còn tham gia đào tạo nhiều nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên của các trường đại học. Với tâm niệm: "Con hơn cha nhà mới có phúc", bà luôn coi việc bồi dưỡng thế hệ kế cận là một phần quan trọng trong sự nghiệp khoa học.

Ngay cả khi nghỉ hưu, niềm đam mê nghiên cứu của bà vẫn không thay đổi. Bà vẫn thường xuyên thực hiện những chuyến khảo sát tại rừng và biển để tìm kiếm nguồn vi sinh vật phục vụ nghiên cứu.

Nhiều năm bà đã giữ thói quen dậy từ sớm để quán xuyến việc nhà, chuẩn bị bữa ăn trước khi đến phòng thí nghiệm và thường làm việc đến tối muộn mới trở về. Theo bà, đó cũng là một phần của hành trình theo đuổi khoa học suốt nhiều thập kỷ.