Trong thế giới công nghệ hiện đại, nơi trí tuệ nhân tạo đang dần định hình lại cách con người sống và làm việc, cái tên Geoffrey Hinton được nhắc đến như một "tượng đài". Vị giáo sư 78 tuổi người Canada gốc Anh này nổi tiếng với các công trình tiên phong về mạng lưới thần kinh nhân tạo (artificial neural networks), học sâu (deep learning) và máy Boltzmann. Nhờ những đóng góp mang tính cách mạng, ông đã được đồng trao giải Nobel Vật lý năm 2024.

Biến khoa học viễn tưởng thành hiện thực

“Trong khoa học, bạn có thể nói những điều nghe có vẻ điên rồ, nhưng về lâu dài, chúng có thể được chứng minh là đúng” - câu nói nổi tiếng ấy đã phần nào phản ánh chính hành trình của Geoffrey Hinton.

Trong phần lớn sự nghiệp của mình, kể từ khi đưa ra giả thuyết rằng máy tính có thể phát triển trực giác và suy nghĩ như con người, những ý tưởng của Geoffrey Hinton thường bị xem là viển vông, thậm chí mang tính khoa học viễn tưởng. Tuy nhiên, theo thời gian, chính những quan điểm từng bị cho là “điên rồ” đó lại trở thành nền tảng, đưa ông trở thành nhân vật trung tâm của một cuộc cách mạng công nghệ.

Theo trang History of Data Science, Hinton bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc về bộ não khi còn học trung học. Cuộc trò chuyện với một người bạn đã thuyết phục ông rằng ký ức của bộ não được lưu trữ trên một mạng lưới tế bào thần kinh rộng lớn, tương tự như cách thông tin tạo nên nền tảng của ảnh ba chiều được phân bổ trên một cơ sở dữ liệu khổng lồ.

Khi Hinton bắt đầu tìm hiểu về cách thức hoạt động của não bộ, ông sớm nhận ra rằng có rất nhiều câu hỏi cơ bản về não bộ mà khoa học hiện đại vẫn chưa thể trả lời.

Trong những năm tiếp theo, ban đầu là sinh viên và sau này là giáo sư, Hinton luôn nỗ lực tìm kiếm câu trả lời bằng cách tái tạo cấu trúc não bộ trong máy tính. Để đạt được mục tiêu đó, ông bắt đầu xây dựng các mạng lưới thần kinh nhân tạo mô phỏng các mạng lưới thần kinh trong não bộ của con người. Giả thuyết của ông là, nếu được cung cấp cấu trúc phù hợp, máy tính có thể học hỏi và phát triển trí thông minh giống như con người.

Năm 2004, sau hơn hai thập kỷ làm việc trong thầm lặng, Hinton có bước đột phá lớn. Viện Nghiên cứu Cao cấp Canada đã tài trợ cho ông một chương trình quy tụ các nhà khoa học máy tính, nhà tâm lý học, thần kinh học và chuyên gia từ nhiều lĩnh vực khoa học khác để nghiên cứu các giả thuyết của Hinton.

Với sự hỗ trợ đó, Hinton thành lập chương trình Tính toán thần kinh và Nhận thức thích ứng (NCAP), chương trình này đã phát triển thành một trong những đơn vị hàng đầu về trí tuệ nhân tạo. Trong thập kỷ tiếp theo, nhóm tập trung phát triển các thuật toán học sâu và áp dụng chúng vào tập dữ liệu lớn với hy vọng rằng các thuật toán sẽ học hỏi được nhiều thứ, đặc biệt là ngôn ngữ của con người, giống như bộ não của chúng ta.

Công sức bỏ ra rõ ràng đã được đền đáp. Những đổi mới diễn ra tại NCAP đã đặt nền móng cho nhiều công cụ hỗ trợ trí tuệ nhân tạo mà thế giới ngày càng coi là điều hiển nhiên.

Nhờ những đóng góp của Hinton, học sâu đã nhanh chóng được áp dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ nhận dạng giọng nói, hình ảnh, dịch máy, cho đến việc phát triển các hệ thống xe tự lái và ứng dụng trong y tế,... Các nền tảng như Google, Facebook và Microsoft đều sử dụng thuật toán học sâu cho hệ thống của mình, mở ra một kỷ nguyên mới về phát triển các công nghệ thông minh.

Trăn trở về rủi ro của AI

Dù được tôn vinh là “bố già AI”, Geoffrey Hinton lại không hoàn toàn lạc quan về tương lai của công nghệ này. Trong những năm gần đây, ông liên tục lên tiếng cảnh báo về các rủi ro mà AI có thể mang lại: "Liệu chúng ta có đang tạo ra một công nghệ vượt quá khả năng kiểm soát của chính mình?"

Đầu tháng 5/2023, Geoffrey Hinton gây xôn xao khi quyết định rút khỏi vị trí Phó chủ tịch và quản lý công nghệ tại Google để có thể công khai về hiểm họa tiềm tàng của AI đối với nhân loại. "Thực tế, tôi rời đi để có thể nói về những mối nguy của AI mà không phải xem xét điều này ảnh hưởng đến Google thế nào", ông viết trên Twitter ngày 1/5 sau khi từ chức.

Quyết định này cho thấy sự trăn trở sâu sắc của một nhà khoa học trước những hệ lụy tiềm tàng từ chính công trình của mình.

Theo UC San Diego Today, khi giành giải Nobel Vật lý 2024, ông Hinton từng đưa ra lời cảnh báo về trí tuệ nhân tạo: “Tôi nghĩ điều rất quan trọng hiện nay là mọi người cần tập trung vào vấn đề làm thế nào để kiểm soát nó? Chúng ta cần đầu tư rất nhiều nỗ lực nghiên cứu vào vấn đề này. Tôi nghĩ một điều mà chính phủ có thể làm là buộc các công ty lớn phải dành nhiều nguồn lực hơn cho nghiên cứu an toàn trí tuệ nhân tạo”, Hinton nói.

Tiếp đến, trong cuộc phỏng vấn được phát sóng vào tháng 1/2026, ông tiếp tục cảnh báo về sự thất bại của thế giới trong việc nhìn nhận nghiêm túc những rủi ro ngày càng gia tăng của AI: "Tôi buồn vì đã dành cả đời mình để phát triển những thứ này và giờ đây chúng lại trở nên nguy hiểm mà mọi người không coi trọng đúng mức".

Khi được hỏi nên làm gì trước mối lo ngại này, "ông trùm AI" trả lời: “Những người trẻ thông minh nên suy nghĩ xem liệu có thể ngăn chặn (AI) khỏi việc muốn thống trị thế giới hay không”, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải có các giới hạn trước khi phát triển AI thông minh hơn.

>>> Mời độc giả xem thêm video: Cuộc đua trí tuệ nhân tạo vật lý