Việt Nam và Nhật Bản thuộc hai khu vực địa lý khác nhau, nhưng đều chịu ảnh hưởng sâu sắc của nền văn minh nông nghiệp châu Á và những dòng tư tưởng lớn từ phương Đông. Qua nhiều thế kỷ, những yếu tố văn hóa bản địa kết hợp với Phật giáo, Nho giáo và các tín ngưỡng dân gian đã tạo nên những nét tương đồng thú vị trong đời sống tinh thần của hai dân tộc.

Những quan niệm chung về gia đình, tổ tiên và thiên nhiên

Một trong những điểm dễ nhận thấy nhất là sự coi trọng tổ tiên và truyền thống gia đình. Ở Việt Nam, bàn thờ gia tiên thường giữ vị trí trang trọng trong mỗi gia đình, trở thành nơi con cháu tưởng nhớ những người đã khuất vào ngày giỗ, dịp Tết và các ngày lễ quan trọng. Tập quán này thể hiện quan niệm rằng các thế hệ trong gia đình luôn có sự gắn kết, dù người đi trước không còn hiện diện trong đời sống thường nhật.

Một bàn thờ Butsudan trong ngôi nhà Nhật Bản truyền thống. Bên trong thường có tượng hoặc hình ảnh Phật, bài vị tổ tiên, bình hoa, đèn và lư hương. Ảnh: tokyohakuzen.co.jp

Tại Nhật Bản, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên cũng có vị trí quan trọng. Nhiều gia đình duy trì bàn thờ Phật tại gia (Butsudan), đặt di ảnh, bài vị và những vật phẩm tưởng niệm người đã khuất. Vào dịp lễ Obon, người Nhật tưởng nhớ và đón linh hồn tổ tiên trở về thăm gia đình. Các hoạt động như thắp hương, dâng hoa, chuẩn bị thức ăn và thăm viếng mộ phần có những nét gần gũi với phong tục của người Việt.

Điều thú vị là dù hình thức nghi lễ không hoàn toàn giống nhau, cả hai nền văn hóa đều xem việc tưởng nhớ tổ tiên là một cách duy trì mối liên hệ giữa quá khứ và hiện tại, đồng thời giáo dục con cháu về cội nguồn. Nghiên cứu của Pew Research Center công bố năm 2024 cũng ghi nhận sự hiện diện rộng rãi của tục thờ cúng tổ tiên tại Việt Nam và nhiều xã hội Đông Á, trong đó có Nhật Bản.

Một điểm tương đồng khác nằm ở quan niệm về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Việt Nam có tín ngưỡng thờ Mẫu, thờ thần núi, thần sông, thần rừng và nhiều vị thần gắn với môi trường tự nhiên. Trong khi đó, Thần đạo (Shinto) của Nhật Bản đặc biệt coi trọng kami – những thực thể linh thiêng có thể gắn với núi non, sông suối, cây cổ thụ, thác nước và các hiện tượng tự nhiên.

Ở cả hai quốc gia, thiên nhiên không đơn thuần là nguồn cung cấp tài nguyên mà còn là một phần của thế giới tâm linh. Những ngọn núi, dòng sông hay cây cổ thụ lâu năm có thể trở thành đối tượng được tôn kính, gắn với truyền thuyết và nghi lễ cộng đồng. Một nghiên cứu so sánh công bố năm 2025 trên tạp chí Cogent Arts & Humanities đã chỉ ra những điểm gặp gỡ giữa tín ngưỡng thờ Mẫu của Việt Nam và Thần đạo Nhật Bản, đặc biệt trong việc tôn kính các vị thần gắn với núi, sông và cây cối.

Dấu ấn nông nghiệp, lễ hội và những giá trị Á Đông

Là hai quốc gia có truyền thống trồng lúa nước lâu đời, Việt Nam và Nhật Bản đều dành vị trí đặc biệt cho cây lúa trong đời sống vật chất lẫn tinh thần. Ở Việt Nam, nền văn minh lúa nước gắn với hình ảnh làng quê, cánh đồng, hệ thống thủy lợi và những lễ hội cầu mùa. Hạt gạo không chỉ là lương thực chủ yếu mà còn xuất hiện trong nhiều nghi lễ quan trọng như cúng tổ tiên, cưới hỏi và lễ Tết.

Tại Nhật Bản, lúa gạo cũng giữ vai trò trung tâm trong văn hóa truyền thống. Cơm trắng là thành phần quan trọng của bữa ăn, trong khi rượu sake được sản xuất từ gạo và có mặt trong nhiều nghi lễ Thần đạo. Các lễ hội thu hoạch lúa và nghi thức dâng gạo mới lên thần linh phản ánh quan niệm về sự biết ơn đối với thiên nhiên và mùa màng.

Nghi lễ dâng sản vật mùa màng tại đền Hiratsuka Hachimangu, tỉnh Kanagawa, Nhật Bản. Ảnh: hachiman.org

Một điểm thú vị khác là cả hai nền ẩm thực đều sử dụng gạo nếp trong nhiều món ăn mang ý nghĩa văn hóa. Người Việt có bánh chưng, bánh tét, xôi và các loại bánh truyền thống; người Nhật có mochi, sekihan (cơm nếp nấu với đậu đỏ) và nhiều loại bánh gạo phục vụ dịp lễ. Một nghiên cứu so sánh về văn hóa ẩm thực truyền thống của giới trẻ châu Á, công bố trên Tạp chí Food Culture năm 2025, cũng ghi nhận gạo nếp là nguyên liệu phổ biến trong các món ăn nghi lễ ở cả Việt Nam và Nhật Bản.

Lễ hội truyền thống cũng là một không gian thể hiện sự gần gũi giữa hai nền văn hóa. Tại Việt Nam, Tết Nguyên đán là dịp quan trọng nhất trong năm, gắn với đoàn tụ gia đình, tưởng nhớ tổ tiên và cầu mong một năm mới tốt lành. Ở Nhật Bản, Oshōgatsu (Tết năm mới) cũng là dịp lễ lớn, khi các gia đình sum họp, dọn dẹp nhà cửa, trang trí kadomatsu ("cổng cây thông" - là đồ trang trí truyền thống của Nhật Bản được làm trong dịp năm mới), thưởng thức những món ăn truyền thống và đến đền, chùa cầu may.

Hai quốc gia còn có những lễ hội gắn với mùa vụ, thiên nhiên và chu kỳ thời gian. Việt Nam có Tết Trung thu, lễ hội xuống đồng, lễ hội cầu ngư; Nhật Bản có lễ hội ngắm hoa anh đào Hanami, lễ hội Tanabata và nhiều nghi thức mừng mùa thu hoạch. Dù nội dung và nguồn gốc khác nhau, các hoạt động này đều cho thấy con người dành sự quan tâm đặc biệt đến sự vận động của thiên nhiên và những thay đổi của các mùa trong năm.

Bên cạnh đó, ảnh hưởng của Nho giáo cũng tạo nên một số điểm tương đồng trong quan niệm về giáo dục, đạo đức và trật tự xã hội. Cả Việt Nam và Nhật Bản đều từng tiếp nhận những tư tưởng đề cao việc học, sự kính trọng người lớn tuổi, trách nhiệm gia đình và vai trò của giáo dục trong việc hình thành nhân cách. Tuy nhiên, Nho giáo ở mỗi nước được tiếp biến theo những cách khác nhau. Tại Việt Nam, hệ thống khoa cử Nho học từng giữ vai trò quan trọng trong tuyển chọn quan lại. Ở Nhật Bản, Nho giáo được giới võ sĩ và các tầng lớp cầm quyền tiếp nhận, góp phần định hình những quan niệm về nghĩa vụ, lòng trung thành và đạo đức xã hội.

Những điểm gặp gỡ trong lối sống và thẩm mỹ

Không chỉ có những nét tương đồng trong tín ngưỡng và phong tục, người Việt và người Nhật còn có một số quan niệm gần gũi về lối sống, đặc biệt là sự coi trọng tính hài hòa, giản dị và mối quan hệ giữa con người với cộng đồng.

Trong kiến trúc truyền thống, cả hai quốc gia đều sử dụng nhiều vật liệu tự nhiên như gỗ, tre, đá và giấy. Nhà ở thường có sự kết nối với sân vườn, cây xanh và không gian bên ngoài. Những ngôi nhà gỗ Nhật Bản với cửa trượt shoji, hiên engawa và khu vườn nhỏ có thể gợi liên tưởng đến những ngôi nhà truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ hoặc các ngôi nhà vườn miền Trung Việt Nam. Tuy nhiên, cách tổ chức không gian, kỹ thuật xây dựng và quan niệm thẩm mỹ của mỗi nước vẫn có những đặc trưng riêng.

Sự gần gũi với thiên nhiên còn thể hiện trong nghệ thuật thưởng thức cái đẹp. Người Nhật phát triển những quan niệm thẩm mỹ như wabi-sabi, đề cao vẻ đẹp giản dị, không hoàn hảo và dấu ấn của thời gian. Trong văn hóa Việt Nam, vẻ đẹp của những vật dụng cũ, mái ngói phủ rêu, khu vườn bình dị hay cảnh sắc làng quê cũng thường gắn với cảm xúc hoài niệm và sự trân trọng những giá trị bền lâu. Dù không hoàn toàn đồng nhất về triết lý, cả hai đều cho thấy sức hấp dẫn của vẻ đẹp không nhất thiết phải đến từ sự cầu kỳ hay phô trương.

Nghi thức pha trà xanh matcha trong trà đạo Nhật Bản. Ảnh: jankapoor.com

Một nét thú vị khác là văn hóa trà. Người Việt có truyền thống uống trà lâu đời, từ những ấm trà xanh trong gia đình đến các không gian thưởng trà mang tính thiền định. Nhật Bản phát triển trà đạo thành một nghệ thuật với hệ thống nghi thức, triết lý và quy tắc ứng xử chặt chẽ. Dù cách thưởng thức khác nhau, trà ở cả hai quốc gia đều vượt ra ngoài chức năng ẩm thực, trở thành phương tiện kết nối con người, thể hiện lòng hiếu khách và tạo ra những khoảng thời gian tĩnh tại trong cuộc sống.

Nhìn từ góc độ lịch sử, những điểm gặp gỡ văn hóa ấy còn được củng cố qua nhiều thế kỷ giao lưu. Từ cộng đồng thương nhân Nhật Bản tại Hội An trong thế kỷ XVII đến những hoạt động trao đổi giáo dục, nghệ thuật và du lịch ngày nay, hai nền văn hóa đã nhiều lần tiếp xúc và bổ sung những giá trị mới cho nhau.

Những tương đồng trong văn hóa Việt Nam và Nhật Bản vì thế không chỉ là sự trùng hợp thú vị mà còn phản ánh những nền tảng chung của các xã hội châu Á, nơi gia đình, thiên nhiên, cộng đồng và truyền thống giữ vai trò quan trọng. Hiểu được những điểm gặp gỡ ấy cũng là cách để nhìn nhận rõ hơn bản sắc riêng của mỗi dân tộc, đồng thời góp phần tạo nên sự đồng cảm trong quan hệ giao lưu giữa hai quốc gia.

-------------------------

Tài liệu tham khảo:

Similarities and differences between the indigenous beliefs of Shinto (Japan) and Mother Goddess Worship (Vietnam) / Cogent Arts & Humanities.

Awareness and Transmission of Traditional Food Culture among Young People: A Comparative Case Study of Vietnam, Thailand, and Japan / Journal of Food Culture.