Những thay đổi sâu sắc của kinh tế thế giới đang khiến công nghệ trở thành một trong những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và vị thế chiến lược của mỗi quốc gia. Cạnh tranh bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu, năng lượng sạch và công nghệ sinh học ngày càng gắn chặt với an ninh kinh tế, khả năng tự chủ chuỗi cung ứng và mục tiêu phát triển bền vững. Trong bối cảnh đó, Việt Nam và Liên minh châu Âu (EU) có cơ hội mở rộng hợp tác từ thương mại, đầu tư truyền thống sang nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và phát triển các ngành công nghệ có giá trị gia tăng cao.

Từ quan hệ thương mại đến đối tác công nghệ

EU là một trong những trung tâm kinh tế và khoa học – công nghệ lớn của thế giới, sở hữu thế mạnh về tự động hóa công nghiệp, thiết bị y tế, công nghệ môi trường, hàng không vũ trụ, vật liệu mới và sản xuất công nghệ cao. Trong khi đó, Việt Nam đang thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng, phát triển kinh tế số, nâng cao năng lực công nghiệp và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu.

Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA), có hiệu lực từ tháng 8/2020, tạo nền tảng quan trọng cho trao đổi hàng hóa, dịch vụ và hoạt động đầu tư giữa hai bên. Tuy nhiên, tiềm năng hợp tác không chỉ nằm ở việc gia tăng kim ngạch thương mại. Vấn đề có ý nghĩa lâu dài hơn là làm thế nào để Việt Nam từng bước tham gia vào những khâu có hàm lượng tri thức cao, từ thiết kế, nghiên cứu, phát triển sản phẩm đến sản xuất linh kiện và cung cấp dịch vụ kỹ thuật.

Việc Việt Nam và EU nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện vào tháng 1/2026 tạo thêm cơ sở chính trị để thúc đẩy hợp tác trong những lĩnh vực mới. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng quốc tế đang được tái cấu trúc, các doanh nghiệp châu Âu có nhu cầu đa dạng hóa địa điểm sản xuất, còn Việt Nam cần thu hút dòng vốn đi cùng công nghệ, kỹ năng quản trị và khả năng kết nối thị trường quốc tế.

Dù vậy, lợi ích từ xu hướng này không tự động xuất hiện. Việt Nam cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, năng lực nghiên cứu trong nước và mức độ liên kết giữa doanh nghiệp nội địa với các tập đoàn nước ngoài. Nếu thiếu những điều kiện đó, đầu tư công nghệ cao có thể chỉ dừng ở khâu lắp ráp, trong khi phần lớn giá trị tri thức và sở hữu trí tuệ vẫn nằm ngoài Việt Nam.

Những lĩnh vực có thể tạo đột phá

Một trong những hướng hợp tác nổi bật là bán dẫn và công nghệ số. Nhu cầu về chip phục vụ trung tâm dữ liệu, thiết bị thông minh, xe điện và hệ thống tự động hóa đang làm gia tăng tầm quan trọng của ngành bán dẫn. Việt Nam có lợi thế về lực lượng lao động kỹ thuật trẻ, môi trường sản xuất ngày càng phát triển và định hướng thu hút đầu tư công nghệ cao. EU có thể đóng góp thông qua thiết bị, vật liệu, kỹ thuật sản xuất, nghiên cứu ứng dụng và đào tạo nhân lực.

Tuyên bố chung về Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam – EU ngày 29/1/2026 đã xác định bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, kết nối vệ tinh và công nghệ số an toàn là những lĩnh vực có tiềm năng hợp tác. Hai bên cũng nhấn mạnh việc tăng cường khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng và phát triển các công nghệ số đáng tin cậy.

Tuy nhiên, mục tiêu của Việt Nam không nên chỉ là thu hút các nhà máy lắp ráp chip. Những cơ hội có giá trị lâu dài hơn nằm ở đào tạo kỹ sư, thiết kế vi mạch, kiểm thử, đóng gói tiên tiến và từng bước phát triển năng lực nghiên cứu. Để đạt được điều này, cần xây dựng quan hệ hợp tác ổn định giữa doanh nghiệp châu Âu, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ trong nước.

Trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số cũng là lĩnh vực giàu triển vọng. EU có kinh nghiệm trong phát triển công nghệ công nghiệp, quản trị dữ liệu và xây dựng khuôn khổ quản lý công nghệ; Việt Nam có nhu cầu ứng dụng AI trong sản xuất, logistics, y tế, giáo dục, nông nghiệp và dịch vụ công. Nếu được triển khai trên cơ sở chia sẻ chuyên môn, nghiên cứu chung và sử dụng dữ liệu có trách nhiệm, hợp tác có thể giúp doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng suất, đồng thời mở rộng thị trường cho các giải pháp công nghệ châu Âu.

Ngày 27/5/2026, Ủy ban châu Âu và Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã ký thư bày tỏ ý định tăng cường hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Khuôn khổ này hướng tới kết nối các nhà nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp khởi nghiệp, doanh nghiệp công nghiệp và cơ quan công lập, đồng thời thúc đẩy trao đổi tri thức, di chuyển nhân lực nghiên cứu và liên kết nghiên cứu với thị trường.

Một hướng đi quan trọng khác là công nghệ xanh. Các mục tiêu giảm phát thải và chuyển đổi năng lượng đặt ra nhu cầu lớn về lưu trữ điện, quản lý lưới điện, năng lượng tái tạo, vật liệu mới, sản xuất ít phát thải và kinh tế tuần hoàn. EU có kinh nghiệm phát triển nhiều công nghệ trong những lĩnh vực này, trong khi Việt Nam cần các giải pháp phù hợp với điều kiện kinh tế, hạ tầng và nhu cầu tăng trưởng trong nước.

Công nghệ xanh cũng có thể trở thành cầu nối giữa hợp tác nghiên cứu và đầu tư công nghiệp. Các dự án về pin lưu trữ, quản lý năng lượng thông minh, xử lý chất thải và công nghệ sản xuất sạch không chỉ góp phần thực hiện mục tiêu môi trường mà còn tạo cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Chiến lược Cửa ngõ Toàn cầu của EU, cùng các chương trình hợp tác về năng lượng sạch và giao thông bền vững, có thể hỗ trợ tạo lập môi trường thuận lợi cho những dự án như vậy.

Từ cam kết đến năng lực công nghệ thực chất

Dù tiềm năng lớn, hợp tác công nghệ cao Việt Nam – EU vẫn cần vượt qua không ít thách thức. Nghiên cứu và phát triển đòi hỏi vốn dài hạn, đội ngũ chuyên gia có trình độ và cơ chế phối hợp giữa các bên. Trong khi đó, khác biệt về tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định dữ liệu, sở hữu trí tuệ và quy trình đầu tư có thể làm chậm quá trình triển khai dự án. Các doanh nghiệp vừa và nhỏ của Việt Nam cũng có thể gặp khó khăn khi tiếp cận công nghệ, nguồn vốn và mạng lưới đối tác châu Âu.

Vì vậy, ưu tiên trước mắt là chuyển các tuyên bố hợp tác thành chương trình có mục tiêu, nguồn lực và kết quả đo lường được. Hai bên có thể tập trung vào một số lĩnh vực chiến lược, xây dựng phòng thí nghiệm chung, chương trình đào tạo kỹ sư, dự án nghiên cứu ứng dụng và cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp. Việc mở rộng sự tham gia của các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp nội địa sẽ giúp công nghệ được chuyển giao đi cùng năng lực làm chủ, thay vì chỉ được sử dụng trong những dự án riêng lẻ.

Việt Nam cũng cần tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư, bảo đảm tính minh bạch và khả năng dự đoán của chính sách, đồng thời phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của các ngành công nghệ mới. Về phía EU, việc tăng cường hỗ trợ nghiên cứu, đào tạo và kết nối doanh nghiệp sẽ giúp các đối tác Việt Nam tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái đổi mới sáng tạo châu Âu.

Trong bối cảnh thế giới đang tái định hình các chuỗi cung ứng và cạnh tranh công nghệ ngày càng gay gắt, hợp tác Việt Nam – EU có ý nghĩa vượt ra ngoài lợi ích thương mại song phương. Nếu biết kết hợp thế mạnh khoa học, công nghệ và vốn của châu Âu với nguồn nhân lực, năng lực sản xuất và nhu cầu đổi mới của Việt Nam, hai bên có thể hình thành những quan hệ đối tác bền vững hơn. Thước đo thành công cuối cùng không chỉ là số vốn đầu tư hay số dự án được ký kết, mà còn là khả năng tạo ra tri thức, phát triển nhân lực và nâng cao năng lực công nghệ ngay tại Việt Nam.

------------------------

Tài liệu tham khảo:

Tuyên bố chung - Về việc nâng cấp quan hệ giữa Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Liên minh châu Âu lên Đối tác chiến lược toàn diện / Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam

EU and Vietnam deepen partnership in science, technology and innovation / Ủy ban châu Âu

Viet Nam and the EU expand strategic technology and innovation cooperation / Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam