Phía sau điểm thi lớp 10 là những nỗi buồn, sự chênh vênh và áp lực tâm lý đè nặng lên vai không ít sĩ tử tuổi 15. Khi con đối diện với vấp ngã đầu đời, cha mẹ cần làm gì để nhận diện những tổn thương ẩn sâu và cùng con bước qua cú sốc? Để đồng hành cùng phụ huynh gỡ bỏ áp lực này, phóng viên Báo Tri thức và Cuộc sống đã có cuộc trò chuyện cùng TS Vũ Thu Hương, nguyên giảng viên Khoa Giáo dục Tiểu học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.

Kỳ thi lớp 10 không phải thước đo định đoạt cuộc đời

Phóng viên: Thưa chuyên gia, hiện nay trước áp lực quá lớn từ gia đình và nhà trường đối với kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10, nhiều học sinh có tâm lý coi đây là bước ngoặt mang tính sinh tử, và việc không đỗ được vào lớp 10 thì xem như “bầu trời” đã sụp đổ?

TS Vũ Thu Hương: Trước hết, tôi nghĩ các bậc phụ huynh thực sự cần thay đổi tư duy và quan niệm về kỳ thi này. Tuyển sinh lớp 10 đơn giản chỉ là một chướng ngại vật mà các con phải vượt qua trên hành trình trưởng thành. Mà đã là thi cử, tất yếu sẽ có người đỗ, người trượt. Chẳng có kỳ thi nào mà tất cả mọi người đều đỗ.

Hãy nhìn vào bản chất của áp lực. Thực tế có những học sinh năng lực học tập rất xuất sắc, ở trường luôn đạt điểm 9, điểm 10 dễ dàng. Tuy nhiên, khi bước vào phòng thi thật, do tâm lý không vững vàng, các em bị lo lắng, mất bình tĩnh và dẫn đến những sai sót, cẩu thả. Kết quả là em chỉ đạt 25 điểm, trong khi điểm chuẩn nguyện vọng 1 là 26 và em đã khóc.

Điều này minh chứng cho câu nói của ông cha ta: "Học tài thi phận". Chúng ta không thể mặc định cứ học giỏi là chắc chắn đỗ, hay cứ trượt là dốt. Nghĩ như vậy là hoàn toàn sai lầm. Kết quả thi cử phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố tại thời điểm đó.

Khi một đứa trẻ đối mặt với thử thách, dù thành công hay thất bại, trải nghiệm đó đều giúp các con nhìn nhận lại bản thân, biết mình cần điều chỉnh những gì để vượt qua các thử thách tiếp theo trong cuộc đời. Đó mới chính là giá trị thực sự của một kỳ thi. Ngược lại, nếu cha mẹ choàng kỳ thi của con với danh dự của gia đình hay thể diện của bản thân, họ sẽ biến nó thành một áp lực nặng nề và độc hại đè lên vai đứa trẻ.

Con đã dũng cảm hoàn thành thử thách dù đỗ hay trượt

Phóng viên: Nhiều ý kiến cho rằng áp lực thi cử do thiếu trường lớp đang biến kỳ thi lớp 10 THPT thành một “gánh nặng tâm lý” quá sức với lứa tuổi học trò. Chuyên gia nhìn nhân như thế nào về vấn đề này?

TS Vũ Thu Hương: Hà Nội chỉ thiếu trường công lập, chứ không hề thiếu trường tư thục, dân lập. Nhưng việc tạo ra một môi trường có nhiều trường đến mức học sinh chẳng phải cạnh tranh gì cả chưa chắc đã tốt. Bởi khi đó, phụ huynh lại càng nâng cao yêu cầu của mình lên. Nếu có quá nhiều trường, cha mẹ sẽ bắt đầu đòi hỏi con phải vào bằng được các trường thuộc TOP đầu, không chấp nhận những trường bình thường. Do đó, việc xây thêm trường không bao giờ là giải pháp gốc rễ để xóa bỏ áp lực. Áp lực xuất phát trực tiếp từ chính kỳ vọng của cha mẹ.

Nhìn vào thực tế, sự phân bổ giữa hệ thống trường công và trường tư hiện nay khá phù hợp. Sự phân cấp chất lượng giữa các trường sẽ tạo ra những chướng ngại vật khác nhau, giúp các con rèn luyện và trưởng thành. Vấn đề thực sự không nằm ở hệ thống trường lớp, mà nằm ở chỗ: Cha mẹ nhìn nhận kỳ thi của con mình như thế nào?

Nếu cha mẹ xem đó đơn giản là một cái ngưỡng để con thử sức, thì dù con đỗ vào nguyện vọng nào, nguyện vọng 1 hay các nguyện vọng thấp hơn… đó vẫn là niềm vui. Ngay cả khi con không đỗ vào bất kỳ nguyện vọng công lập nào, đó vẫn là một trải nghiệm quý giá vì ít nhất, con đã dũng cảm hoàn thành thử thách. Nếu cha mẹ suy nghĩ được như vậy, áp lực sẽ được cởi bỏ.

Ứng xử văn minh của cha mẹ khi con đối diện với thất bại

Phóng viên: Khi con trượt nguyện vọng lớp 10 công lập, không chỉ học sinh suy sụp mà nhiều phụ huynh cũng rơi vào trạng thái khủng hoảng, coi đó như một dấu chấm hết cho tương lai của con. Chuyên gia nghĩ sao về tâm lý này và việc trượt lớp 10 có thực sự đáng sợ?

TS Vũ Thu Hương: Con thất bại lần thi này không có nghĩa là con sẽ tiếp tục thất bại trong suốt quãng đời còn lại. Cuộc sống không vận hành theo cách cực đoan như thế.

Trong thực tế, tôi đã chứng kiến rất nhiều ví dụ ngược lại. Có học sinh từng trượt nguyện vọng vào trường THPT Kim Liên- ngôi trường mà em cực kỳ mơ ước. Nhưng đến kỳ thi đại học, em lại đỗ vào một ngành học TOP đầu với số điểm rất cao.

Cũng có rất nhiều học sinh phải ngậm ngùi vào học trường tư thục, nhưng kết thúc lớp 12, các em lại đỗ thẳng vào các trường đại học danh tiếng như trường y. Hay đặc biệt hơn, có những em học lực cuối cấp THCS rất yếu, không đủ điều kiện tham gia kỳ thi tuyển sinh lớp 10 công lập. Bố mẹ đã hướng cho em đi học nghề phối hợp học văn hóa Giáo dục thường xuyên. Kết quả là sau 3 năm, em ấy vẫn thi đỗ và bước chân vào một trường đại học công lập. Điều này chứng minh rằng một kỳ thi chỉ là một lát cắt, một bức ảnh chụp lại tại một thời điểm duy nhất. Trượt một kỳ thi không có nghĩa là đứa trẻ đó đã hết hy vọng.

Hôm trước, tôi có nhận được tin nhắn từ một phụ huynh chia sẻ rằng con họ trượt cả 3 nguyện vọng, gia đình đang vô cùng khủng hoảng. Tôi nói, sự thành công của một con người không được định đoạt bởi một kỳ thi ở tuổi 15. Thất bại đó đơn thuần cung cấp cho con những phản hồi cần thiết để xây dựng các thói quen tốt hơn và chuẩn bị cho các bước tiếp theo.

Kỳ thi giống như hòn đá trên đường vậy. Có người chọn nhảy qua được, có người đi vòng, và cũng có người vấp ngã. Ngã xuống là chuyện hoàn toàn bình thường! Nhưng ngã xong thì chúng ta đứng dậy và đi tiếp, chẳng ai vấp ngã rồi cứ nằm luôn ở đấy cả. Điều quan trọng là chúng ta học được gì từ cú ngã đó. Nếu một đứa trẻ vấp ngã mà chỉ nhận lại toàn những lời mắng nhiếc, con sẽ trở nên sợ hãi, mất đi sự tự tin và không còn dám bước tiếp.

Phóng viên: Theo chuyên gia, trong những ngày hậu kết quả thi lớp 10, cha mẹ nên có những hành động cụ thể gì để giúp con xoa dịu tổn thương và đón nhận các ngã rẽ mới (như học trường dân lập, trung tâm giáo dục thường xuyên hoặc Học nghề kết hợp học văn hóa Hệ 9+... ), với tâm thế vui vẻ, chủ động?

TS Vũ Thu Hương: Muốn con thay đổi, trước hết chính cha mẹ phải thay đổi tư duy. Hãy nghĩ về một cây hoa đang nở rộ bỗng nhiên bị sâu bệnh tấn công. Suy nghĩ thiển cận sẽ cho rằng cây này thế là hỏng, sẽ héo úa rồi chết đi. Nhưng nếu chúng ta biết cách phun thuốc, bón phân và nuôi dưỡng, cây sẽ hồi phục, đơm hoa kết trái. Thậm chí, quả của nó còn ngọt và sai hơn cả những cây chưa từng phải đối mặt với sâu bệnh. Con người cũng vậy, không có cơ sở nào để khẳng định trượt một kỳ thi là thất bại vĩnh viễn.

Tôi luôn bảo học trò của mình rằng: "Lời đánh giá không tạo nên giá trị của con người; chính con người sẽ làm thay đổi những lời đánh giá". Ví dụ từ bản thân tôi, thời phổ thông, tôi từng bị coi là người học kém nhất nhà, trong khi các chị em đều là học sinh xuất sắc. Nhưng khi lớn lên, tôi lại là người duy nhất trong gia đình học lên đến học vị Tiến sĩ.

Lời khuyên của tôi dành cho các bậc phụ huynh lúc này là ngừng nhìn vào điểm số và ngừng so sánh. Đừng nhìn vào mạng xã hội để xem con nhà người ta đỗ đạt ra sao. Hãy nhìn vào những tấm gương thực tế quanh mình, những người từng trượt cấp 3 hoặc không học đại học nhưng nay họ vẫn làm chủ những tiệm tóc lớn, là một nghệ nhân tinh hoa…, cuộc sống vô cùng ổn định và thành công.

Cốt lõi của cuộc sống không phải là bạn học trường nào, mà là bạn đóng góp được gì cho xã hội. Một giáo sư, tiến sĩ cả đời không có đóng góp gì thì giá trị vẫn rất hạn chế. Ngược lại, một người học hết lớp 12 hay thậm chí lớp 7, lớp 8 nhưng có những đóng góp tích cực cho cộng đồng thì luôn nhận được sự kính trọng.

Đặc biệt, cha mẹ không công khai chia sẻ thông tin con đỗ hay trượt lên mạng xã hội để tránh những lời bàn tán. Không cần nói những lời đao to búa lớn, hãy bảo con rằng: "Kỳ thi đã qua rồi. Dù kết quả thế nào, bố mẹ sẽ luôn ở bên cạnh con". Hãy cho con một bữa cơm bình thường, một nhịp sống bình thường, không trách móc, cằn nhằn. Chỉ cần câu nói: "Bố mẹ tự hào vì con đã nỗ lực vượt qua một kỳ thi khó khăn", thế là quá đủ để nâng đỡ một đứa trẻ.

Nhận biết dấu hiệu khủng hoảng tâm lý

Phóng viên: Ở tuổi 15, việc đối diện với cú sốc trượt dốc đầu đời dễ khiến trẻ rơi vào khủng hoảng tâm lý nghiêm trọng. Làm thế nào để cha mẹ nhận biết được các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm để kịp thời can thiệp, thưa chuyên gia?

TS Vũ Thu Hương: Nếu cha mẹ thực sự để tâm đến con cái thì những dấu hiệu này rất dễ nhận biết, biểu hiện rõ nhất qua nhịp sinh hoạt hàng ngày, giấc ngủ và thói quen ăn uống.

Thứ nhất, một đứa trẻ bị khủng hoảng tâm lý sẽ mất ngủ trầm trọng, hoặc là ngủ li bì quá mức. Con có thể thường xuyên gặp ác mộng, nói mớ khi ngủ, hoặc đột nhiên giật mình thức giấc rồi khóc thét lên giữa đêm. Đây là những "dấu hiệu cảnh báo đỏ" tuyệt đối không được phép ngó lơ.

Thứ 2, con đột nhiên ăn quá nhiều (gây tăng cân mất kiểm soát do căng thẳng) hoặc chán ăn hoàn toàn, sụt cân nhanh chóng, cơ thể gầy gò, mệt mỏi.

Thứ 3, xuất hiện các hành vi bất thường. Trẻ có thể có những thói quen mà trước đây chưa từng có như mút ngón tay, cắn móng tay đến chảy máu, tự cô lập mình trong phòng tối…

Thứ 4, con thay đổi tính cách: Khả năng kiên nhẫn kém đi rõ rệt, trẻ trở nên cực kỳ nhạy cảm, dễ cáu gắt, nổi nóng hoặc ngược lại là hoàn toàn im lặng, vô cảm trước mọi thứ…

Một điều phụ huynh cần lưu ý là trong giai đoạn nhạy cảm này, tuyệt đối không nên để con cô độc một mình. Hãy kéo con tham gia vào các hoạt động thể chất, thể thao ngoài trời (như đá bóng, chạy bộ) hoặc các trò chơi giải trí nhẹ nhàng để xoa dịu bớt nỗi buồn. Sau đó, cũng cần tôn trọng những khoảng lặng khi con cần tĩnh tâm để suy nghĩ về thất bại của mình. Đó là khoảng lặng cần thiết để con tự rút ra bài học và trưởng thành hơn.

Xin cảm ơn chuyên gia!