TAND TP Hà Nội mở phiên tòa xét xử 188 bị cáo trong vụ án Lừa đảo chiếm đoạt tài sản, thông qua các sàn giao dịch forex do Phó Đức Nam, tức Mr Pips, cầm đầu từ sáng 26/10.
Hình ảnh đáng chú ý, khi được dẫn giải đến tòa, bị cáo Nguyễn Hòa Bình (Shark Bình, 45 tuổi, Chủ tịch Tập đoàn NextTech, Chủ tịch Công ty Ngân Lượng) xuất hiện với vẻ mặt khá bình thản và còn nở nụ cười khó hiểu. Trong vụ án, Shark Bình bị truy tố về tội Rửa tiền.
Trao đổi với PV Tri thức và Cuộc sống, TS.LS Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp cho rằng, một bức ảnh chỉ ghi lại một khoảnh khắc, không thể phản ánh đầy đủ trạng thái tâm lý, cảm xúc, nhận thức và thái độ của một con người trong toàn bộ quá trình tố tụng.
Không thể đánh giá bị cáo có ăn năn, hối cải chỉ vì nụ cười
- Thưa luật sư, một số ý kiến cho rằng, khi bị dẫn giải, bị cáo mỉm cười được cho là biểu hiện coi thường pháp luật, không ăn năn, hối cải. Ông nhìn nhận hiện tượng này như thế nào?
Theo tôi, đây là hiện tượng cần được nhìn nhận một cách khách quan, thận trọng, cả dưới góc độ tâm lý con người, pháp luật tố tụng hình sự và văn hóa ứng xử trên không gian mạng.
Trước hết, cần hiểu rằng một bức ảnh chỉ ghi lại một khoảnh khắc, không thể phản ánh đầy đủ trạng thái tâm lý, cảm xúc, nhận thức và thái độ của một con người trong toàn bộ quá trình tố tụng.
Khi bị tạm giam trong một thời gian dài, con người phải sống trong điều kiện bị hạn chế tự do, bị cách ly khỏi môi trường sinh hoạt thông thường và hạn chế tiếp xúc với người thân. Khi được đưa đến phiên tòa, bị cáo có thể nhìn thấy gia đình, bạn bè hoặc những người quen biết. Trong hoàn cảnh đó, một nụ cười có thể chỉ là lời chào, sự nhận biết, phản ứng trước áp lực tâm lý hoặc biểu hiện cảm xúc nhất thời. Cũng có bị cáo mỉm cười khi căng thẳng, bối rối hoặc cố gắng giữ bình tĩnh.
Chúng ta không thể mặc nhiên cho rằng mọi nụ cười đều xuất phát từ những nguyên nhân này. Muốn đánh giá chính xác phải xem xét bối cảnh cụ thể, thông tin đã được kiểm chứng và những biểu hiện khác có liên quan.
Điều đáng nói là khi một bức ảnh được đăng tải kèm theo lời bình luận như “cười cợt trước pháp luật”, “không biết ăn năn” hay “thách thức dư luận”, người xem rất dễ tiếp nhận nhận định chủ quan ấy như một sự thật đã được xác minh. Trong khi đó, hình ảnh ban đầu có thể chỉ ghi nhận một biểu cảm thoáng qua, không đủ cơ sở để chứng minh những kết luận như vậy.
Pháp luật quy định, trách nhiệm hình sự phải được xác định bằng chứng cứ, trình tự và thủ tục luật định, không phải bằng cảm xúc của đám đông hay những suy đoán từ hình ảnh trên mạng xã hội.
Cần lưu ý rằng việc một người đang bị xét xử không đồng nghĩa với việc họ đã bị kết tội bằng bản án có hiệu lực pháp luật. Ngay cả khi bản án đã có hiệu lực, việc đánh giá thái độ của người phạm tội vẫn phải dựa trên những tình tiết thực tế, chứ không thể chỉ căn cứ vào một bức ảnh.
Một người mỉm cười không có nghĩa là họ không hối hận. Ngược lại, một người khóc lóc, cúi đầu cũng không đương nhiên chứng minh họ thành khẩn khai báo hoặc thực sự ăn năn. Tất nhiên, nếu có những hành vi cụ thể thể hiện sự thách thức, đe dọa hoặc cản trở hoạt động xét xử thì các hành vi đó cần được xem xét theo quy định pháp luật. Nhưng phải đánh giá hành vi thực tế, trong đúng bối cảnh, không thể đánh đồng một nụ cười thoáng qua với hành vi vi phạm pháp luật.
Bị cáo có bất lợi từ những hình ảnh, lời bình luận trên mạng xã hội?
- Dư luận xã hội có quyền bày tỏ sự phẫn nộ trước những vụ án nghiêm trọng. Vậy cần nhìn nhận ranh giới giữa quyền bình luận và việc tạo ra định kiến đối với bị cáo như thế nào?
Dư luận xã hội có vai trò quan trọng trong việc phát hiện, phản ánh những vấn đề bất cập, thúc đẩy việc thực thi pháp luật và bảo vệ quyền lợi của người bị hại. Người dân có quyền quan tâm đến các vụ án, bày tỏ quan điểm và yêu cầu các cơ quan chức năng xử lý nghiêm minh hành vi vi phạm. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa quyền bày tỏ quan điểm với việc đưa ra kết luận thiếu căn cứ về một người đang bị xét xử.
Đối với các vụ án gây thiệt hại lớn, liên quan đến nhiều người hoặc có dấu hiệu trục lợi, lừa đảo, tham nhũng, sự bức xúc của dư luận là điều có thể hiểu được. Nạn nhân có thể đã mất tiền bạc, tài sản, niềm tin, thậm chí chịu tổn thương kéo dài. Xã hội có quyền yêu cầu làm rõ sự thật và bảo đảm công lý.
Nhưng sự phẫn nộ chính đáng trước hành vi bị cáo buộc không có nghĩa mọi nhận định bất lợi về bị cáo đều đúng. Nếu để cảm xúc chi phối, người ta có thể chuyển từ việc lên án hành vi sang phủ định toàn bộ nhân phẩm của một con người, từ việc yêu cầu xét xử nghiêm minh sang đòi hỏi phải trừng phạt dựa trên định kiến.
Thượng tôn pháp luật là bảo đảm mọi đánh giá về bị cáo đều phải có căn cứ và tuân thủ pháp luật. Chúng ta có thể đồng cảm với nạn nhân, yêu cầu xử lý nghiêm người phạm tội, đồng thời vẫn phải tôn trọng nguyên tắc suy đoán vô tội, quyền bào chữa và các quyền hợp pháp của người bị buộc tội. Hai yêu cầu này không mâu thuẫn với nhau. Ngược lại, chúng cùng bảo đảm rằng việc xử lý tội phạm được thực hiện công bằng, khách quan và có tính thuyết phục.
- Việc đăng tải, chia sẻ hình ảnh bị cáo kèm theo lời bình luận mang tính quy kết có thể gây ra những hệ quả pháp lý gì?
Cần phân biệt giữa việc đăng tải hình ảnh nhằm thông tin về một sự kiện xét xử và việc sử dụng hình ảnh để gán ghép, xuyên tạc hoặc đưa ra những kết luận không có căn cứ.
Điều 32 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về quyền của cá nhân đối với hình ảnh. Điều 34 quy định về quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín. Việc sử dụng hình ảnh và đưa thông tin về một cá nhân phải được xem xét trong mối quan hệ với các quyền này, cùng những quy định pháp luật liên quan.
Do đó, theo quy định, việc đưa tin về phiên tòa và sử dụng hình ảnh phục vụ mục đích thông tin có thể được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật. Tuy nhiên, không đồng nghĩa với việc người đăng tải được tùy ý cắt ghép, thêm chú thích sai lệch hoặc gán cho nhân vật những suy nghĩ, động cơ mà chưa có căn cứ xác thực.
Chẳng hạn, một bức ảnh chỉ cho thấy bị cáo mỉm cười. Nếu người đăng tự ý chú thích rằng bị cáo “cười nhạo nạn nhân”, “thách thức pháp luật” hoặc “không hề hối hận”, trong khi không có căn cứ chứng minh, nội dung đó có thể làm sai lệch nhận thức của công chúng và xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người xuất hiện trong ảnh.
Tùy tính chất, mức độ, hậu quả và các yếu tố liên quan, hành vi đưa thông tin sai sự thật, xúc phạm danh dự, nhân phẩm hoặc sử dụng hình ảnh trái pháp luật có thể làm phát sinh trách nhiệm dân sự, trách nhiệm hành chính; trường hợp đủ yếu tố cấu thành tội phạm thì có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định tương ứng.
-Những hình ảnh và lời bình luận trên mạng xã hội có thể gây bất lợi cho bị cáo trong quá trình xét xử hay không?
Theo tôi, cần phân biệt giữa tác động về mặt xã hội và tác động về mặt tố tụng. Về mặt xã hội, việc một bức ảnh bị lan truyền rộng rãi kèm theo những lời bình luận mang tính quy kết có thể khiến công chúng hình thành định kiến trước khi vụ án được xét xử đầy đủ. Bị cáo có thể bị đánh giá về nhân cách, thái độ và động cơ dựa trên những thông tin chưa được kiểm chứng. Định kiến đó còn có thể ảnh hưởng đến gia đình, người thân và những người có liên quan.
Về mặt tố tụng, không thể mặc nhiên cho rằng một bức ảnh gây tranh luận sẽ làm thay đổi phán quyết của Tòa án. Thẩm phán và Hội đồng xét xử phải thực hiện nhiệm vụ độc lập, chỉ tuân theo pháp luật, đánh giá chứng cứ khách quan và giải quyết vụ án theo trình tự luật định.
Tuy nhiên, nếu thông tin sai lệch được lan truyền rộng rãi, gây sức ép dư luận hoặc làm phát sinh những nhận định thiếu căn cứ về bị cáo, thì nguy cơ ảnh hưởng đến môi trường xét xử công bằng là vấn đề cần được quan tâm.
Bởi vậy, việc bảo đảm xét xử khách quan không chỉ phụ thuộc vào trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng mà còn liên quan đến cách thức truyền thông và ứng xử của cộng đồng trên không gian mạng. Một nguyên tắc cần được giữ vững là: dư luận có quyền theo dõi, giám sát và phản biện hoạt động tư pháp, nhưng không thể thay thế cơ quan tiến hành tố tụng trong việc xác định sự thật và quyết định trách nhiệm hình sự.
- Theo luật sư, người đăng tải hoặc chia sẻ những bức ảnh này cần thận trọng như thế nào?
Tôi cho rằng cần có trách nhiệm ở cả ba khâu: lựa chọn hình ảnh, diễn giải hình ảnh và chia sẻ hình ảnh.
Thứ nhất, cần kiểm tra nguồn gốc, thời điểm, bối cảnh và tính xác thực của bức ảnh. Không nên sử dụng hình ảnh không rõ nguồn gốc hoặc đã bị cắt ghép mà không xác minh.
Thứ hai, cần phân biệt giữa mô tả và suy luận. Nếu hình ảnh cho thấy một người mỉm cười, có thể mô tả người đó đang mỉm cười. Nhưng muốn kết luận người đó vui sướng, coi thường pháp luật hoặc không ăn năn, hối cải thì phải có căn cứ độc lập, đáng tin cậy.
Thứ ba, không nên cắt bỏ những chi tiết quan trọng, ghép hình ảnh với chú thích gây hiểu nhầm hoặc sử dụng những tiêu đề mang tính kết tội khi chưa có căn cứ. Đặc biệt, không nên cố tình khai thác một khoảnh khắc để tạo ra làn sóng phẫn nộ, phục vụ mục đích câu tương tác hoặc gây áp lực không phù hợp lên quá trình xét xử.
Thứ tư, khi phát hiện hình ảnh hoặc thông tin đã đăng tải có nội dung sai lệch, người đăng cần chủ động đính chính, cải chính hoặc gỡ bỏ theo quy định pháp luật và hoàn cảnh cụ thể. Trách nhiệm đối với thông tin đã phát tán không chấm dứt chỉ vì người đăng cho rằng mình đơn thuần chia sẻ lại nội dung của người khác.
Cuối cùng, cần ý thức rằng quyền tự do ngôn luận và quyền chia sẻ thông tin luôn đi cùng trách nhiệm tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Không gian mạng không phải là nơi mọi người được quyền tùy ý quy kết, xúc phạm hoặc biến suy đoán thành sự thật.
Tôi muốn nhấn mạnh rằng một xã hội thượng tôn pháp luật cần có khả năng phân biệt giữa cảm xúc và chứng cứ, giữa dư luận và phán quyết tư pháp, giữa việc lên án hành vi phạm tội và việc tùy tiện phán xét một con người. Chúng ta hoàn toàn có thể yêu cầu xử lý nghiêm minh các hành vi phạm tội, bảo vệ quyền lợi của nạn nhân và đòi hỏi công lý được thực thi. Nhưng sự nghiêm minh ấy phải dựa trên pháp luật, không dựa trên việc một bị cáo có cười hay không cười trước ống kính.
Xin cảm ơn TS.LS Đặng Văn Cường về cuộc trao đổi trên!
>>> Mời độc giả xem thêm video Khởi tố Hải Sapa TV:
