Bốn thập niên hình thành và phát triển, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh đã từng bước khẳng định vai trò là mái nhà chung của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, kết nối tri thức với thực tiễn, góp phần tư vấn, phản biện chính sách, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phục vụ cộng đồng. Bước vào kỷ nguyên mới, trước yêu cầu chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nâng cao năng lực cạnh tranh, Liên hiệp Hội đứng trước cơ hội lớn để phát huy mạnh mẽ hơn nữa nguồn lực trí tuệ của Thành phố.

Từ truyền thống trí thức yêu nước đến mái nhà chung của trí thức khoa học và công nghệ

Hội Trí thức yêu nước Thành phố Hồ Chí Minh (10/08/1975 – 12/1985) là tiền thân của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh. Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, Hội Trí thức yêu nước - một tổ chức cách mạng đã từng hoạt động bí mật để tập hợp rộng rãi lực lượng trí thức tiến bộ thành phố đấu tranh chống Mỹ, cứu nước - đã được cấp ủy Viện Đại học tán thành cho triển khai tổ chức cơ sở của Hội ở các trường đại học, nhằm giúp ban lãnh đạo thực hiện các nhiệm vụ: tiếp quản tốt trường sở, ổn định an ninh trật tự, tạo điều kiện cho các lớp học nhanh chóng hoạt động bình thường; tập hợp giáo chức đại học để giáo dục, bồi dưỡng, nâng cao lập trường chính trị, đáp ứng yêu cầu của nhiệm vụ cách mạng mới (ngày 28 tháng 10 năm 1977 Ban Thường vụ Thành ủy ra chỉ thị về việc kết thúc nhiệm vụ chính trị của các Chi hội Trí thức yêu nước ở các trường đại học và tập trung xây dựng tổ chức Công đoàn cơ sở để đảm bảo quyền lợi lao động và động viên lực lượng giáo chức thi đua góp phần xây dựng nhà trường xã hội chủ nghĩa ngày càng tốt đẹp).

Đại hội Đại biểu Hội Trí thức yêu nước Thành phố Hồ Chí Minh lần thứ I diễn ra ngày 10 tháng 8 năm 1975 tại Nhà hát Thành phố với 300 đại biểu.

Báo cáo tại Đại hội đã nêu lên quá trình hoạt động của giới trí thức yêu nước Thành phố trong suốt 30 năm qua, luôn sát cánh cùng toàn dân đấu tranh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, giành thắng lợi vĩ đại. Thắng lợi đó đã đưa dân tộc ta đến thời kỳ phát triển rực rỡ nhất, tạo điều kiện thuận lợi cho mỗi người trí thức đóng góp tài năng, sức lực của mình vào sự nghiệp xây dựng đất nước sau bao năm bị chiến tranh tàn phá.

Sau khi Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam được thành lập (26/3/1983), ngày 24/1/1986, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh được thành lập, mở ra một chặng đường mới trong việc tập hợp, đoàn kết và phát huy vai trò của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ. Sự ra đời của Liên hiệp Hội kế thừa truyền thống hoạt động của Hội Trí thức yêu nước trong những năm đầu sau ngày đất nước thống nhất, tiếp nối tinh thần phụng sự Tổ quốc, gắn bó với nhân dân và đem tri thức phục vụ công cuộc xây dựng Thành phố.

Tại Đại hội, Đồng chí Nguyễn Văn Linh, Bí thư Thành ủy phát biểu: "Đại hội thành lập Liên hiệp Hội hôm nay cũng có thể gọi là lễ bàn giao giữa Hội Trí thức yêu nước với tổ chức nối tiếp của nó". Đồng chí Bí thư Thành ủy cũng nhấn mạnh: “Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thành phố được thành lập vào thời điểm rất sôi động và đầy thử thách của đất nước và của Thành phố trên bước đường trưởng thành. Chúng ta đang bước vào năm sẽ tiến hành Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, năm mở đầu kế hoạch 5 năm 1986 - 1990, cũng là năm tiến hành Đại hội Đảng bộ Thành phố lần thứ IV… Chúng ta phải tích cực đóng góp sức mình, “vì cả nước, cùng cả nước” tạo ra cho kỳ được những chuyển biến mạnh mẽ, có ý nghĩa trong việc thực hiện những mục tiêu đã đề ra”

Trong suốt 40 năm, cùng với quá trình đổi mới và phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh, Liên hiệp Hội từng bước xây dựng mạng lưới tổ chức hội thành viên, các đơn vị trực thuộc và đội ngũ chuyên gia ở nhiều lĩnh vực. Đây không chỉ là nơi kết nối các nhà khoa học, kỹ sư, chuyên gia, nhà quản lý và doanh nhân công nghệ, mà còn là cầu nối giữa trí thức với cấp ủy, chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng.

Tư vấn, phản biện và giám định xã hội: đưa tri thức vào quá trình hoạch định chính sách

Một trong những dấu ấn quan trọng của Liên hiệp Hội là hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội. Với lợi thế tập hợp chuyên gia đa ngành, Liên hiệp Hội đã góp tiếng nói khoa học đối với nhiều chủ trương, chương trình, quy hoạch, đề án và dự án phát triển; qua đó góp phần nhận diện vấn đề từ sớm, bổ sung luận cứ thực tiễn và nâng cao chất lượng quyết định quản lý.

Các số liệu tổng hợp trong kỷ yếu ghi nhận hơn 5.027 cuộc hội thảo, tọa đàm và hoạt động tư vấn, phản biện, cùng việc xem xét, phản biện hơn 3.500 dự án. Tiêu biểu như tư vấn, phản biện Quy hoạch nhóm cảng biển số 5 và di dời Cảng Sài Gòn/Ba Son; Dự án vệ sinh môi trường kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tân Hóa - Lò Gốm; Các tuyến Metro Thành phố Hồ Chí Minh; Chống ngập úng đô thị; Bảo tồn rừng ngập mặn Cần Giờ; Quy hoạch Bảng giá đất và Quy hoạch Thành phố Hồ Chí Minh tầm nhìn 100 năm.

Giá trị của những hoạt động này không chỉ nằm ở số lượng cuộc họp hay báo cáo, mà ở khả năng tạo lập diễn đàn trao đổi thẳng thắn, độc lập, khách quan; giúp tiếng nói của giới khoa học được chuyển hóa thành kiến nghị có cơ sở, khả thi và hướng tới lợi ích chung.

Trong giai đoạn phát triển mới, khi Thành phố cần xử lý đồng thời các bài toán về hạ tầng, giao thông, môi trường, quản trị đô thị, chất lượng sống và sức cạnh tranh, vai trò phản biện khoa học càng có ý nghĩa. Liên hiệp Hội cần tiếp tục nâng cao tính chuyên nghiệp, tăng cường cơ chế đặt hàng và tiếp nhận phản biện từ cơ quan quản lý, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên gia để huy động đúng người, đúng lĩnh vực, đúng thời điểm.

Thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng và đổi mới sáng tạo

Cùng với tư vấn, phản biện, Liên hiệp Hội là một trong những đầu mối thúc đẩy phong trào nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và sáng kiến kỹ thuật trong các hội thành viên, cơ sở nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và cộng đồng. Nhiều hoạt động đã góp phần đưa ý tưởng từ phòng thí nghiệm, xưởng sản xuất và thực tiễn lao động trở thành giải pháp phục vụ sản xuất, kinh doanh và đời sống.

Bốn mươi năm qua, hàng nghìn đề tài, dự án khoa học – công nghệ được triển khai trong hệ thống; trong đó tỷ lệ sản phẩm được ứng dụng vào thực tiễn được ghi nhận ở mức trên 75%. Những con số này cho thấy nỗ lực hướng nghiên cứu vào nhu cầu thực tế, khuyến khích sáng kiến cải tiến kỹ thuật và tăng cường kết nối giữa nhà khoa học với đơn vị tiếp nhận công nghệ.

Cuộc thi Sáng tạo kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh cũng là một điểm nhấn trong hành trình khơi dậy năng lực sáng tạo. Qua 26 kỳ tổ chức, cuộc thi đã tiếp nhận 4.165 giải pháp dự thi và có 1.024 giải pháp được trao giải. Đằng sau mỗi giải pháp là sự bền bỉ tìm tòi, tinh thần dám nghĩ, dám làm và mong muốn giải quyết những vấn đề cụ thể của sản xuất, dịch vụ và đời sống.

Những kết quả tiêu biểu như công trình phục hồi rừng ngập mặn Cần Giờ được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh, cùng các thành tựu trong lĩnh vực thụ tinh trong ống nghiệm và thiết bị đo lường, điều khiển được ghi nhận bằng Giải thưởng Nhà nước, cho thấy tiềm năng đóng góp của trí thức Thành phố trong cả khoa học cơ bản, khoa học ứng dụng và công nghệ phục vụ con người.

Lan tỏa tri thức, đào tạo nguồn nhân lực và gắn bó với cộng đồng

Phổ biến kiến thức khoa học và công nghệ là một nhiệm vụ bền bỉ của Liên hiệp Hội. Thông qua báo chí khoa học, hội thảo, tọa đàm, hoạt động đào tạo và các chương trình dành cho cộng đồng, tri thức được chuyển tải đến đông đảo người dân, góp phần hình thành tư duy khoa học, nâng cao kỹ năng và khuyến khích tinh thần học tập suốt đời.

Theo số liệu tổng hợp, Báo Khoa học Phổ thông đã có tổng lượng phát hành cộng dồn trên 63,7 triệu bản; số phát hành các ấn phẩm dịp Tết đạt khoảng 1,5 triệu bản. Trung tâm Bồi dưỡng Bách khoa đã đào tạo, cấp chứng nhận cho hơn 100.000 lượt học viên. Đây là những đóng góp thiết thực trong việc phổ cập kiến thức, hỗ trợ nâng cao trình độ và tạo cơ hội tiếp cận tri thức cho nhiều nhóm đối tượng.

Tinh thần phụng sự cộng đồng còn thể hiện qua các hoạt động xã hội, nhân đạo và hỗ trợ người dân trong những thời điểm khó khăn. Kỷ yếu ghi nhận chương trình vận động hỗ trợ phòng, chống COVID-19 với số tiền trên 201 tỷ đồng; cùng việc xây dựng hơn 551 căn nhà tình nghĩa, nhà tình thương và trao tặng hàng chục nghìn suất học bổng. Những hoạt động ấy cho thấy đội ngũ trí thức không chỉ đóng góp bằng chuyên môn mà còn bằng trách nhiệm xã hội, sự sẻ chia và lòng nhân ái.

Từ nghiên cứu, tư vấn chính sách đến giáo dục cộng đồng và hoạt động thiện nguyện, hành trình 40 năm khẳng định một giá trị xuyên suốt: tri thức chỉ phát huy đầy đủ ý nghĩa khi được gắn với thực tiễn, được chia sẻ rộng rãi và góp phần cải thiện cuộc sống của người dân.

Định hướng phát triển: xây dựng đội ngũ trí thức trong kỷ nguyên số và kinh tế xanh

Cùng với quá trình sắp xếp lại bộ máy chính quyền địa phương, năm 2026, việc hợp nhất các tổ chức Liên hiệp Hội của Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu đã tạo ra không gian liên kết rộng hơn cho nguồn lực trí thức của vùng đô thị và công nghiệp trọng điểm phía Nam. Hiện nay, Liên hiệp Hội Thành phố Hồ Chí Minh sau hợp nhất có 49 hội thành viên, 13 đơn vị trực thuộc và khoảng 70.000 hội viên. Quy mô ấy vừa là lợi thế lớn, vừa đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức hoạt động để kết nối hiệu quả hơn nguồn lực chuyên môn phân bố trên địa bàn rộng.

Bước vào giai đoạn mới, Thành phố Hồ Chí Minh đứng trước yêu cầu phát triển nhanh nhưng bền vững, dựa nhiều hơn vào khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trong bối cảnh đó, Liên hiệp Hội cần chuyển mạnh từ cách làm thiên về tổ chức hoạt động sang mô hình kết nối tri thức, kiến tạo hệ sinh thái và tạo ra kết quả có thể đo lường.

Trước hết, cần xây dựng mạng lưới trí thức số với cơ sở dữ liệu chuyên gia được cập nhật, liên thông và có khả năng tra cứu theo ngành, lĩnh vực, kinh nghiệm và nhu cầu thực tiễn. Nền tảng số sẽ giúp huy động chuyên gia nhanh hơn, tăng cường hợp tác giữa các hội thành viên, kết nối trí thức trong nước với chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài, đồng thời tạo điều kiện để các cơ quan quản lý và doanh nghiệp tiếp cận nguồn tư vấn tin cậy.

Thứ hai, đổi mới hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội theo hướng dựa trên dữ liệu, bằng chứng và dự báo. Cần phát triển các nhóm chuyên gia liên ngành đối với những vấn đề lớn của Thành phố; tăng cường hội thảo chuyên đề, tham vấn trực tuyến và công khai kết quả phù hợp; đồng thời theo dõi việc tiếp thu, thực hiện các kiến nghị để đánh giá hiệu quả thực chất của hoạt động phản biện.

Thứ ba, thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu và kết nối chặt chẽ hơn giữa Nhà nước – nhà khoa học – doanh nghiệp. Liên hiệp Hội có thể phát huy vai trò trung gian tin cậy, hỗ trợ nhận diện nhu cầu công nghệ, giới thiệu giải pháp, kết nối thử nghiệm và chuyển giao, khuyến khích các mô hình đổi mới sáng tạo xuất phát từ nhu cầu thị trường. Các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, tự động hóa, công nghệ sinh học, kinh tế tuần hoàn và công nghệ môi trường cần được quan tâm phù hợp với lợi thế và định hướng phát triển của Thành phố.

Thứ tư, phát triển đội ngũ trí thức đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, vừa có năng lực chuyên môn, vừa có kỹ năng số, tư duy liên ngành và trách nhiệm với môi trường. Chuyển đổi số phải đi cùng chuyển đổi xanh: sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và xây dựng đô thị đáng sống. Các hội thành viên cần chủ động tổ chức đào tạo, chia sẻ tri thức mới, khuyến khích trí thức trẻ tham gia giải quyết những bài toán phát triển cụ thể.

Thứ năm, tiếp tục đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động của Liên hiệp Hội theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp, minh bạch và hướng đến kết quả. Cần phát huy tính chủ động của các hội thành viên, tăng cường phối hợp liên ngành, mở rộng hợp tác với trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và tổ chức xã hội; đồng thời xây dựng cơ chế ghi nhận, tôn vinh và khuyến khích những đóng góp có giá trị của đội ngũ trí thức.

Tiếp nối truyền thống, mở rộng không gian cống hiến

Bốn mươi năm là chặng đường đủ dài để khẳng định bản lĩnh, uy tín và những đóng góp bền bỉ của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh. Những kết quả đạt được bắt nguồn từ tâm huyết của các thế hệ lãnh đạo, sự đồng lòng của các hội thành viên và tinh thần trách nhiệm của đông đảo trí thức, nhà khoa học, kỹ sư, chuyên gia, nhà giáo và những người làm công tác khoa học – công nghệ.

Kỷ nguyên mới đặt ra nhiều thách thức, nhưng cũng mở ra cơ hội chưa từng có để tri thức trở thành nguồn lực phát triển trực tiếp. Với truyền thống yêu nước, đoàn kết, sáng tạo và cống hiến, Liên hiệp Hội cần tiếp tục là nơi hội tụ trí tuệ, khơi nguồn sáng kiến, kết nối các nguồn lực và đồng hành cùng Thành phố trong tiến trình đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Từ nền tảng 40 năm đã xây dựng, hành trình phía trước đòi hỏi không chỉ gìn giữ những giá trị tốt đẹp mà còn mạnh dạn đổi mới cách nghĩ, cách làm và phương thức kết nối. Khi trí thức được tin tưởng, tạo điều kiện và trao cơ hội cống hiến, nguồn lực khoa học và công nghệ sẽ tiếp tục góp phần kiến tạo một Thành phố Hồ Chí Minh năng động, nhân văn, hiện đại và phát triển bền vững.