Khám phá cơ chế amip ăn não xâm nhập vào hệ thần kinh người

Tuệ Minh 13/10/2026 11:47

Amip có khả năng vượt khe hẹp và di chuyển qua mũi lên não người, dẫn đến bệnh nguy hiểm với tỷ lệ tử vong cao, nghiên cứu mới hé mở bí mật này.

Nhiễm bệnh do N. fowleri ở người cực kỳ hiếm. Nhưng khi nước chứa amip đi vào mũi, N. fowleri có thể di chuyển qua khoang mũi, theo đường thần kinh khứu giác lên não và gây bệnh viêm não - màng não do amip nguyên phát, một căn bệnh thường dẫn tới tử vong. Nghiên cứu mới giúp giải thích một phần khả năng di chuyển đáng sợ này.

4orfd3r6j-jyz8rbyqbgj1edq6hxyat6i6q7tblj5qt9pehes-4lcyj1qgaqjpgcamtwxbl-5lzokdvljc1fqwgk-vxidavpynzdq3klsc6-gbwym5supjdkljd9iuf62cnydlpjnoq2w0onvyrrgaphykus4he3zlkohuwc7i7ixkx8halevh-x4quu6s3.jpg — Amip ăn não lây qua người qua đường mũi.

Nhóm nghiên cứu do TS Lillian Fritz-Laylin, nhà sinh học tế bào tại Đại học Massachusetts Amherst và điều tra viên Howard Hughes Medical Institute, dẫn đầu.

Thay vì trực tiếp làm thí nghiệm với N. fowleri, các nhà khoa học sử dụng Naegleria gruberi, một loài không gây bệnh cho người nhưng có nhiều đặc điểm vận động tương tự.

Nhóm đặt amip vào những kênh siêu nhỏ trên các đĩa kính và quan sát chúng dưới kính hiển vi. Các kênh có kích thước khác nhau, trong đó có những khe hẹp hơn kích thước cơ thể amip.

Nhưng amip vẫn có thể ép cơ thể đi qua. Khi gặp một lối đi hẹp, chúng có xu hướng tiếp tục tiến về phía trước thay vì quay đầu. Trong một số điều kiện, việc bị giới hạn trong khe còn khiến chúng di chuyển nhanh hơn.

mcbicfhsowkumqcpozjmf6fo7a3vmi8soht4d-8qxcwe5dhxpkornw4rtqutrs77xfihlx1t-ppxls4hzvse7i2dxwuhmqv-1fyuwytwxnngbcb1gi5feszogvzar62rgmwu-dmoyozxwmu4es7opummsvycva1q5x0gmoeazrnkf-rpp6dxem0h1-b5f-p.jpg — Naegleria fowleri có khả năng lách qua khe hẹp hơn chính cơ thể của chúng.

Fritz-Laylin ví chúng như những robot, một khi bắt đầu đi, chúng cứ tiến lên, không bao giờ quay đầu. Đây có thể là một đặc điểm thích nghi rất hữu ích trong tự nhiên. Chính đặc điểm vô hại đó lại có thể trở nên nguy hiểm nếu amip đi vào mũi người.

Khi nước nhiễm N. fowleri đi sâu vào mũi, amip có thể bám vào niêm mạc và tiến về phía vùng khứu giác, từ đó, nó có thể tiếp cận não.

Bệnh viêm não - màng não do N. fowleri phát triển rất nhanh. Amip phá hủy mô não và sinh sản trong cơ thể, khiến bệnh có tỷ lệ tử vong cực cao. Tại Mỹ, số ca nhiễm thường dưới 10 ca mỗi năm, nhưng gần như mọi trường hợp đều tử vong.

Điều đó khiến nghiên cứu về hành vi vận động của amip đặc biệt quan trọng. Tuy nhiên, nghiên cứu mới không chứng minh N. fowleri thực sự sử dụng chính cơ chế quan sát được ở N. gruberi để xâm nhập não người.

ikopcys29aezjzagghuf4bhs4eel9s9akvvkxh1p7b02l6paem-8n7kcql-1wwdig1j9u-gmllaf9ek2las56ohc3qa3qtvavzf0obdd2-2yshamzppf-sdotuhbuebmmqzbnjshaj-fidvg569i9gm5jjc-s-jwbwtu7e7tlkby8j3ltvjqy8fer7mw-n4y.jpg — TS Lillian Fritz-Laylin, nhà nghiên cứu dẫn dắt công trình.

Nhóm nghiên cứu vẫn cần kiểm tra trực tiếp các đặc điểm này ở N. fowleri và xác định cách chúng tương tác với mô mũi, dây thần kinh khứu giác và môi trường cơ thể người. Giới khoa học vẫn biết rất ít về sinh học cơ bản của Naegleria.

Với con người, biện pháp phòng ngừa thực tế vẫn rất đơn giản, đó là tránh để nước ngọt ấm không được xử lý đi sâu vào mũi, đặc biệt trong những điều kiện có nguy cơ cao.